در اين شماره

در جامعه‌ای که دهه‌هائی است روشنفکريش از خودی و غيرخودی کردن همه چيز هرچه بيشتر فاصله می‌گيرد و بر هر چه گشودگی فکر و زبان و فرهنگ بر بيگانه تکيه دارد و بنا می‌کند، در چنين جامعه‌ای سمت و سوی مبارزه درگير اين روزها کدام هدف را نشان کرده است؟ اگر به بار نشيند، کدامين سرشت را پديدار می‌کند و کدام نظام اجتماعی، فرهنگی، سياسی و حقوقی را مستقر خواهد کرد؟ آيا می‌شود رابطه آن چه که در اين سه دهه در راه آن کوشيده شده است، با آن چه امروز در خيانهای ايران می گذرد را نديد؟

گفتمان غرب‌زدگی:طغیان روشنفکری جهان سومی برای بازگشت به «خود»

گفتمانِ غرب‌زدگی در ایران نمودی از طغیانِ روشنفکریِ جهانِ سومی برایِ بازگشت به "خود" و اصالتِ گم‌شده‌ی"خود" بود. اگرچه فردید آن را به دُمِ اندیشه‌ی هایدگر و طغیانِ فلسفیِ او بر "متافیزیک" می‌بست. اما از دیدگاهِ امروزینِ من، یک طغیانِ کین‌توزانه‌ی جهانِ سومی بود، با مایه‌ای تُنُک از فلسفه و علومِ اجتماعی و تاریخی.

روشنفکران ایران والگوی فرهنگی تمدن مدرن

نیرویی که روشنفکر را وظیفه‌مند می‌کند که به دفاع از حق در برابر ناحق بایستد، آگاهی و وجدان اوست. وابستگی‌های سیاسی و ایدئولوژیک، چه دینی و چه غیردینی، این معیارها را بهم می‌ریزد و او را به توجیه‌گری می‌کشاند. زیرا منافع سیاسی، ایدئولوژیک و یا اعتقادی آنها بر قضاوت منصفانه و انتقادی آنها می‌چربد. روشنفکران حزبی بیش از هر چیز تعلق سیاسی و ایدئولوژیک‌شان مهم است. درگذشته نخبگان حزبی ما که سرآمد جامعه محسوب می‌شدند، نقش انتقادی، عقلی و استقلال فکری خود را فراموش کرده بودند، یا یک جانبه عمل می‌کردند. زیرا آنها در سمت وسوی قدرت حرکت می‌کردند.

تداوم و پویائی فرهنگی

این گفته را که رفتن به راه مدرنیته جز تقلید از نمونه‌های غربی نیست، نمی‌توان به آسانی پذیرفت. بدیهی است که فرهنگ ایران، به علل تاریخی دینامیسم درونی لازم را برای تغییر ندارد و ناگزیر از اخذ عناصری از فرهنگ‌های دیگر است. ولی آینده بستگی به پویائی فرهنگ ملی دارد و مدرنیته نیز شیوه‌ای از اندیشه و زندگی است که هر فرهنگی می‌تواند به آن دست یابد.

قتل‌های ناموسی، سنگسار و...آینه سقوط اخلاق انسانی

پرسشی که مرتب در ذهنم تکرار می‌شد این بود: ”چگونه ممکن است که عده‌ای از درد کشیدن یکنفر اینچنین لذت ببرند، انگار که دارند یک فیلم سرگرم کننده می‌بینند!” من بدنبال پاسخ این پرسش هنوز می‌گردم و پاسخهایی که یافته‌ام برایم در توضیح این فاجعه‌ی سقوط اخلاق انسانی ناکافی است. باز می‌گردم به پرسش شما. چه می‌توان کرد. فکر می‌کنم مهمترین کاری که می‌توان کرد این است که در وهله‌ی نخست نگذاریم که ‌این حیرت‌زدگی به فلج شدنمان بیانجامد.

نوسازندگی (modernization) و دمکراسی*

آغاز سده بیست و یکم جهان را می‌توان با حضور کمابیش 90 کشور با نظم دمکراتیک همراه دانست. روند درازمدت به سوی گسترش دمکراسی، با جوشش و نشیب همراه بوده است. با معیارهای امروز، دمکراسی‌های انگشت شمارآغاز سده بیستم را نیز نمیشد به عنوان دمکراسی کامل شناخت. پس از پایان نخستین و دومین جنگ جهانی و پس از پایان جنگ سرد، در هر نوبت، تعداد کشورهای با نظامهای دمکراتیک، به سرعت افزایش یافت. اما هر افزایشی در تعداد، نشیبی به همراه داشت. با وجود این تعداد دمکراسیها هیچ‌گاه به تعداد پیش از آن، سقوط نکرد.

چشم اندازهای تازه دمکراسی

خاور میانه هنوز با ورود به عصر دمکراسی بسیار فاصله دارد و بالا گرفتن اسلام به عنوان راه رهائی، این فاصله را بیشتر می‌کند. ولی اسلام با کشانده شدن به قلمرو سیاست تنها می‌تواند تهی دستی‌ش را در اداره حکومت و جامعه نشان دهد.

تجددخواهی آدمیت

فریدون آدمیت از همان زمانی که رساله دکتری خود را در باره امیرکبیر می‌نوشت در اندیشه مطالعه سیر تفکر ایرانیان در قرن اخیر بود. او با روشی که تازگی داشت و در چهارچوبی که در آن اندیشه‌ها و رویدادها با تاریخ و فلسفه پیوند خورده بودند آغاز به کار کرد و تا پایان زندگی هدفی جز آن نداشت.

برگ‌هائی از دفتر زندگی - بخش نخست - ”رویداد سیاهکل”: نابالغی خود خواسته

انتشار ”رویداد سیاهکل: نابالغی خود خواسته” در فصلنامه تلاش، برای من فرصت مغتنمی است تا تلاش‌هائی را پاس بدارم که در راه نوسازی فرهنگ سیاسی ایران به عرصه م‌ آورید. این تلاش‌ها دارای اهمیت آینده ساز برای میهن و مردم ما هستند. نقد روشمند دیدگاههای کهنه و باورهای عقیم که متأسفانه کماکان در چپ و میانه و راست باقی و مقاوم هستند؛ تلاش پی گیر و مستمر و قبل از هر چیز؛ ”شجاعت آموختن” می‌طلبد! و در مسئولیت ماست که آنرا بی هراس به پیش برانیم. آینده- ی ایران در سکولاریسم و صلح و آزادی، و پیشرفت و عدالت در گروی تلاشهائی از این دست است و من خوشوقتم که دست در دست یکدیگر برای آینده- ی ایران در تلاش هستیم.

انقلاب اسلامی و کارنامه ردی روشنفکری

آری روشنفکر عرفی ما در برابر آیت‌الله خمینی خود را برهنه کرد و برای انقلاب اسلامی باده سر داد و نقطه پایانی بر حیات عرفی خود و کوشش‌های هشتاد ساله دوران تجدد گذاشت. متاسفانه کارنامه این نسل از «اهل فکر» و اهل سیاست ما، در اینمورد کارنامه ردی است! و مُهر قرمز روفوزه شد! بر پیشانی آن تا سالها و قرن‌ها باقی خواهد ماند!

چراغ رابطه، روشن است یا خاموش ؟

عادتی رایج داریم که، در زبان محاوره، مفهومها را به معنای دقیق شان به کار نبریم. چنین است که اغلب "ارتباط" و "رابطه" را به جای یکدیگر میگیریم. اما اکنون که با پرسش روشنی یا خاموشی "چراغ رابطه" روبروئیم، نکته ی زیر را برای تفکیک مفهومهای یادشده بگوییم.