دراین شماره

امروز بسیاری از صاحب‌نظران، روشنفكران و فعالین سیاسی و بویژه كسانی كه در فضای باز تبعید در شعاع دیدگاه‌های داریوش همایون قرار گرفته‌اند، او را از سرآمدان میدان سیاست ایران و از انگشت‌شمار روزنامه‌نگاران صاحب اندیشه در چندین دهة گذشته می‌دانند.

سالشمار داریوش همایون

سالشمار داریوش همایون

آنکس که می داند و می داند که می داند۱

دشوار است که که کسی با داریوش همایون۲ و اندیشه و قلمش آشنا شود و بی تفاوت بماند. آن "دشمنی های سخت و دوستی های پر شور " که وی از آن نام می برد۳ را می توان فرایند همین مقوله دانست.

شب اوّل

همایون یكی از خوش فكرترین مردان سیاسی ایران بود و هست و هرگز نمی‌خواستم كه خود را آلوده كارهای اجرائی بكند. او در مقام یك اندیشمند سیاسی و اجتماعی می‌توانست خود را بالاتر از حزب و بالاتر از فعالیت‌های سیاسی نگه دارد و خیلی هم مفیدتر باشد.

«بچه های رضاشاهی» و مسئله توسعه و نوسازی ایران

بهر حال در این زمان و تحت چنین اوضاعی من با داریوش آشنا شدم. آنچه از همان نخستین مراحل چشمگیر بود, قدرت نویسندگی وی بود. قدرت نویسندگی همراه با استدلال. در آن زمانها رسم بود ـ شاید هنوز هم باشد ـ که مطالب را با تأثیر گذاری شدید احساسی نوشته و سعی در زیبائی کلام داشته باشند, اما با توجه کمتری یا ناچیزی به محتوا. ما به یکباره در میان جمع خود با فردی روبرو شدیم که مسائل را بقلم می کشد, آنهم نه تنها بقدر کافی زیبا بلکه دارای محتوا. او با منطق سخن می گفت. از این نقطه نظر داریوش در میان ما کاملاً فرد برجسته ای بود.

دمکراسی و نخستين گام ها

 احمد احرار: به عقيده من روزنامه نگار بايد مستقل فکر کند و استقلال فکری خود را مقدم بر هر چيزی بداند. حسنين هيکل به دليل اعتقادات ناسيوناليستی وارد دستگاه جمال عبدالناصر شد ولی ديگر آن شخصيتی را که در افکار عمومی داشت از دست داد، ديگر تأثير پيشين خود را نداشت.

داریوش همایون در چند نگاه سریع و شتابان

مشخصه دیگری كه او را متمایز می‌ساخت، بی‌اعتنایی به مادیات و بی‌نیازی شكوهمندش بود. به‌نظر می‌رسید جز عشق به خواندن و فهمیدن و سردرآوردن، سرگرمی دیگری ندارد، گرچه یك آرمان دور، او را به پروازهای بلند می‌خواند.

زمانی برای گفتن حقیقت!

من نظریه پرداز سیاسی دیگری در جناح راست جز داریوش همایون نمی‌شناسم. و ایشان را تنها نظریه‌پرداز جدی جمع مشروطه‌خواهان می‌دانم. وی شاید تنها كسی باشد كه دیدگاه‌های خود را بر مبنای آینده‌نگری یعنی با نگاه به آینده طرح می‌سازد. و بارزترین وجه دیدگاه‌های ایشان اهمیت دادن به دموکراسی و امر دیالوگ با مخالفان سیاسی و احترام به اندیشه‌های گوناگون و دگراندیشان است.

ما به غیر از ملت خود، به کسی بدهکاری نداریم

شهامت اخلاقی در بیان مطالب، به هنگامی كه انسان باید بر خلاف آب شنا كند، از ویژه‌گی های یك سیاستمدار مستقل است. داریوش همایون برخوردار از چنین شهامتی است.

شاید او بیاد نیاورد اما... من خوب بیاد دارم

شاید بتوان به جرأت گفت که همایون در این سالها در قالب یک تئوریسین برای راست ایران که هرگز صاحبنظر فکری نداشته است خود را به اثبات رسانده و مخالفان او از اکابر گردنکشان چپ بر این نظر مهر تأیید زده اند.

كوتوله‌های “بلند‌قامت“ در سایة غروب آفتاب

در مورد رفتن همایون به كابینه به عنوان وزیر اطلاعات و جهانگردی من معتقد بودم انتخابی بود كاملاً شایسته و مناسب و برخلاف رسم غالب كه حكومت‌گران اعتبار و حرمت خود را از پست و سمت‌اشان می‌گرفتند، همایون به عنوان یك صاحب‌نظر و عنصر جامعه مطبوعات به پست خود اعتبار بخشید.

یادگاری از هوشنگ وزیری

همایون در فضای روزنامه نگاری سنتی ایران رشد كرده بود، ولی یك سروگردن از آن فضا بلندتر بود، و به همین دلیل توانست میان روزنامه نگارانی سنتی كه در آیندگان كار می كردند (بیشتر در بخشهای خبری) و جوانان نورسیدة جویای نام (عمدتاً در بخش مقاله و بررسیها و نقدها) پلی بزند.

نقشی برتارک همة تلاشها

همایون كه بر پادشاهی مشروطه پافشاری می‌كند دلائل خود را از تجربیات تاریخی گذشته ایران از یكسو و از سوی دیگر نظام‌های كنونی مشابه و موجود مانند اسپانیا و بلژیك و سوئد و... نتیجه‌گیری می‌كند. و در بحث و گفتگوهای نظری هم دست بالاتر از هماوردان خود دارد.

نوگرائی در اندیشه جوانگرائی در تشكیلات

نگاه جوان همایون و قدرت پذیرش سخن منطقی دیگران از نقطه قوت های بارز ایشان است. درست است که او از نظر سنی از ما مسن تر می باشد اما نگاه و تفکرش بسیار جوان است. داریوش همایون از نادر کسانی است که من دیده ام که همیشه آماده است نگاه خود را تازه کند.

مردی كه پس از مرگ زاده شد

o مردی كه در اندیشه گسترش سیاسی، نخست به انتشار روزنامه دست زد و آنگاه به ساختار قدرت روی كرد، و سرانجام بزرگترین زیان دیده تنش‌های سیاسی شد.

متفکر بودن همایون را بر سیاستمدار بودنش ترجیح می دهم!

آیندگان در همان چند ماهه حیات مستقل در اوایل انقلاب خوش درخشید و نشان داد که به فرهنگ مستقل روزنامه نگاری اعتقاد دارد. این در واقع تا حدود زیادی بر بستر همان تلقی مدرن از روزنامه نگاری که داریوش همایون توانسته بود جا بیندازد امکان پذیر شد.

داریوش همایون: الگو و سرمشقی برای آزاداندیشی و مسئولیت روزنامه‌نگاری

داریوش همایون، مدیری آزاداندیش و راست لیبرال بود و هست، كه از طریق تفكر به آن رسیده بود. نویسندگان روزنامه را آدم‌هایی با ذهنیت‌های چپ و راست و میانه تشكیل می‌دادند. همین مساله باعث شده بود، كه آیندگان با توجه به برخورد افكار مختلف، جای خود را به عنوان یك روزنامه مستقل در محافل سیاسی، هنری، اجتماعی و البته روزنامه خوان‌ها بازكند.

داریوش همایون آینه ای در برابر خویش, آینه ای در برابر دیگران

اصولا آشنایی بانظرات همایون, ما را بدین نكته متوجه می كند كه می توان سیاستمدار بود و هفتاد و پنج ساله، اما مدرن اندیشید, می توان سیاستمدار ایرانی بود و سر پیری هوس “بازگشت به خویشتن“ از نوع عرفانی و اسلامی نكرد, بلكه به بلوغ فكری در درك مفهوم تجدد رسید وحامل نگرشی بود كه “زمان آن رسیده است“. می توان سیاستمدار بود، ایرانی بود، متعلق به نسل پیشین بود، اما به برابری حقوق زن و مرد اعتقاد داشت, می توان مرد سیاستمدار ایرانی متعلق به نسل پیشین بود و حس تملك مردان بر زنان را, تفكری كه زن را موجود درجه دو می داند یا مسئله ی زن را در گرو “باورهای اخلاقی ـ دینی اكثریت“ سریعا به حد مقولات ناموسی و از بن كاذب نزول می دهد، به نقد كشید.

برآمدن نامی در نگاهی يگانه

 ناسیونالیسم ـ اگر بتوان بار عاطفی مشروع و حق و نیازِ طبیعی هر ملتی بدان را درك كرد ـ نخستین گرایش و انگیزة داریوش همایون برای ورود به سیاست بود و برای همیشه نیز “ایدة برانگیزندة“ وی باقی ماند. عناصری چون وحدت سرزمینی ایران و یكپارچگی آن، ضرورت قدرتمند شدن این سرزمین و سعادت و به‌روزی روزافزون مردم آن و همپایی با جهان در حال پیشرفت، بتدریج و پس از طی سال‌های پرشور آغاز فعالیت‌های سیاسی و پشت ‌سرگذاردن دوران نوجوانی، به این گرایش مضمون و محتوا بخشید و در روند تحول، تكامل و پختگی‌فكر، آن را ناسیونالیسمی برخوردار از اندیشة سیاسی منسجم و مدرن گرداند.

“اندیشه‌ای كه زمان‌اش رسیده است“

برون آمدن از سه جهان سوم، اسلام، و خاورمیانه، كه نخستین بار طرح آن را در گفتاری از داریوش همایون یافتم، همانا ادامة “پیكار فلسفی ـ فرهنگی‌طرفداران اندیشة ترقیخواهی در ایران“(1) است. پیكاری كه نخستین تیر تركش آنرا نسل پدر بزرگان ما در صدر مشروطه رها كرد: “ایران برای بیرون آمدن از قرون وسطی راهی ندارد جز اینكه تجربة مغرب زمین را پی گیرد، دین را از سیاست جدا سازد و دانش علمی عقلانی را وارد تعلیم و تربیت عمومی كند.

رفتار فرهنگستانی با زبان

 همایون در نگاه به متون فارسی، با همه علاقه اش به شعرا و نویسندگان بزرگ، در برابر زیبایی های افسونگر شعر و نثر کلاسیک، مات و مسحور نمی ماند و به تقلید از آن روی نمی آورد. متون کلاسیک نزد او تنها دستمایه ای است برای نوشتن به شیوه امروزی. برخوردش با ادب کلاسیک چندان نوگرایانه است که حتی زمانی که نثرش در شعر و نثر کلاسیک ریشه می گیرد، غالباً در شاخه و بر و بار به چشم انداز تجدد خواهی و ترقی خواهی نظر دارد

آنگاه که رودخانة تاریخ به دریای پیشرفت برسد! نقدها و پاسخها در گفتگو با داریوش همایون

 ارزیابی دوباره کارکردها و دوران خود و نگرش انتقادی به معنی واقع گرایانه از رژیم پیشین برایم دوستان زیاد و دشمنان بسیار بیشتر فراهم کرده است ولی این کار می باید از جایی آغاز می شد و من پشیمان نیستم که از آغاز کنندگان بوده ام.

مفهوم سياست و سياستگر را بايد عوض کرد

• من اصلاً پست مدرن نیستم برای اینكه خود پست مدرن به نظر من یك تناقض عبارتی است. مدرن در خودش همیشه پس از خود را دارد، همیشه نو شدن را دارد. مدرن یعنی نو شدن، یعنی نایستادن، یعنی دائماً با دید انتقادی نگاه كردن. در نتیجه لازم نیست ما پست مدرن باشیم. پست مدرن ایدهً بسیار خطرناكی است

داریوش همایون به روایت ساواک

سعدی در حکایتی طنز آمیز از کسی می گوید که از درون سرایش خبر نداشت و در عین حال « اوج فلک » را جستجو می کرد. پرونده ساواک درباره همایون و تهمت دست داشتن او در جنگ اعراب و اسراییل و کودتای اندونزی و مأموریت سیا و موساد درست به همین می ماند. وقتی ما حقایق را در باب موضوعی می دانیم و در عین حال می بینیم که سازمانی به عرض و طول ساواک از آن بی خبر است یا درباره آن دروغ می گوید، چگونه می توانیم اطلاعاتی را که نداریم و حالا خلف آن سازمان، یعنی وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی قصد دارد به خورد ما بدهد باور کنیم؟

دوربین های همایون نگاهی به ریشه و راهکار نابسامانی ها در یادداشت های سه ایرانگردی داریوش همایون ۱۳۴۱ ـ ۱۳۳۷

همایون حتا در سفری چند روزه برای استراحت و تغییر آب و هوا ودوری از ازدحام پایتخت نیز، دست از نشان دادن گرفتاری ها و اندیشه برای یافتن راه حل و ارائه آن بر نداشته است. هرجا انتقادی نموده چاره را نیز نمایانده است. اگر از قطع بیرویه درختان و نابودی جنگلها سخن گفته به لزوم کاشت دوباره درخت اشاره نموده، اگر مقدار تولید چای را کم می بیند و چایکار را افسرده، به ورود بیحساب چای خارجی اعتراض می کند و آنرا مانع سرمایه گذاری و توسعه صنعت چای کشور می داند.

بیرون آمدن از سه جهان ما

• جهان اسلامی هیچگاه جهان ما نبوده است، آنگونه که برای عربهاست. ما همواره ایرانی مانده ایم و نه آن ‏دویست سال تاراج و کشتار و ویرانی سیستماتیک را برای نابود کردن عنصر ایرانی فراموش کرده ایم و نه هزار ‏پانصد سال بزرگی پیش از آن را. اسلام دین بسیاری از ما هست ولی موجودیت ما نیست.

برگزیده هایی ازنوشته های داریوش همایون

مسئله عمده در یک کشور عقب افتاده آنست که چگونه مردم را از نظر سیاسی به آن توجه تربیت کنند که تحولات جامع لزوماً ناگهانی و انفجاری نباشد و سیر تکاملی امکان یابد. زیرا اگر بپذیریم که وقوع تغییرات عمیق در هر ساختمان اجتماعی عقب افتاده و کهنه ناگزیر است طبعاً ترجیح دارد این تغییرات بطور تدریجی باشد تا اثر آن پایدار گردد که و در عین حال کمکی نیز به رهبری بین المللی کمونیسم ـ اگر چه غیر مستقیم ـ نشود.

ما یک ایده برانگیزنده می خواهیم

رستگاری ما در بزرگی و تمایز ما خواهد بود،‎ ‎در والائی ‏excellence‏ ‏‎ ‎جامعه و سیاست و فرهنگ، و ‏زایندگی اقتصادی که کمک کند وهمه مردمان این منطقه را بالا بکشد. پس ازیک دوره طولانی که سطح ‏پائین اندیشه و اخلاق در راهنمایان فکری و سیاسی، جامعه ما را از شناخت والائی، از میل رسیدن به ‏بالاترین و بهترین ناتوان کرد و همت ملی ما را به پستی کشانید، شناخت والائی و رسیدن ‎به آن، ایده ‏برانگیزنده ای است که ما را از گذشته و پیرامون نزدیک خودمان بدر خواهد آورد ‎‏.

“آیندگان“ روزنامه صبح را وارد تصویر مطبوعات كرد

این گفت و گو با داریوش همایون داستانی دارد که آوردن آن در مقدمه بر جاذبه آن خواهد افزود. مصاحبه را فیروز گوران، روزنامه نگار مشهور، سی سال پیش انجام داده و در روزنامه آیندگان روز سه شنبه چهارم دی ماه 1352 چاپ شده است. گوران میگوید یکی دو ماه بود وارد روزنامه آیندگان شده بودم، کار مشخصی نداشتم و این وضع خوشایند من نبود. یک شب نزد همایون رفتم و گفتم که من به حال روزنامه مفید نیستم و اجازه بدهید مرخص شوم. گفت نه، وجود شما بسیار هم سودمند است. ولی من میدانستم که مفید نیستم و مانده بودم که چه بکنم که سودمند واقع شوم. ....