علی دشتی روزنامهنگار و نویسنده ایرانی در کربلا به دنیا آمد. سال تولد او را ۱۳۱۲ هجری قمری، برابر با ۱۸۹۴ میلادی، دانستهاند. بر خلاف تاریخ تولد، فوت او به طور یقین در بیست و ششم دی ماه ۱۳۶۰ هجری شمسی (۱۶ ژانویه ۱۹۸۲) بوده است. او که در خانواده مذهبی به دنیا آمده بود، موفق به دانشاندوزی در ادبیات عربی، شناخت اسلام و فلسفه گشت و اگرچه علمی که آموخته بود از سنت سرچشمه میگرفت، اما هرگز خود را محدود به سنت ندانست. در سن بیست و چهار سالگی عراق را به مقصد ایران ترک گفت و برخلاف تربیت مذهبی و توقعات خانوادگی، به روزنامهنگاری و سیاست روی آورد. ریشه افکار ضد بنیادگرایی اسلامی، اندیشه آزادی خواهی و حقوق اجتماعی در دشتی را میبایست در این مقطع زندگی او جست.
دشتی در حرفه روزنامهنگاری نخست در شهرهای شیراز و اصفهان و سپس در مقام ناشر هفته نامه «ستاره ایران» در تهران مشغول به کار گشت. در همین زمان بود که او به عنوان یکی از منتقدین قرارداد ۱۹۱۹ میلادی، نخستین امکان را برای فعالیت در زمینه سیاست بدست آورد، که سرانجام منجر به بازداشت او گشت. دشتی در سال ۱۳۰۰ موفق به چاپ رساندن روزنامه «شفق سرخ» شد که پس از پشت سر گذاشتن سانسور، به مدت بیش از سیزده سال به چاپ رسید. او علاوه بر مسئولیت چاپ، همچنین به نوشتن مقالاتی در زمینه امور سیاسی، اجتماعی و ادبی برای آن روزنامه پرداخت. روزنامه «شفق سرخ» بزودی محل مناسبی برای چاپ آثار و ارائه افکار روشنفکران آن دوره شد.
علی دشتی که در پی انتقاد های خویش در زمینه قرارداد ۱۹۱۹ برای نخستین بار با اقامت در زندان آشنا شده بود، سه بار دیگر محکوم به حبس شد و سرانجام به عراق تبعید گردید. دوره دوم اقامت او در زندان در پی اغتشاشات سال ۱۲۹۹ بود و مدت سه ماه طول کشید. دشتی برداشتها و انتقادهای خود را در روزگار زندانی بودنش در اثر «ایام محبس» گردآوری کرد.
در سالهای دهه بیستم قرن گذشته میلادی، علی دشتی به یادگیری زبان فرانسه پرداخت. در زندگی او، فرانسه در حکم دروازه ای به فرهنگ و تمدن جهان کلاسیک بود. او همچنین در کنار آن زبان، توجه و علاقه خاصی به تاریخ و فرهنگ انگلیس و روسیه داشت. علاوه بر زبان مادری، عربی و فرانسه دو زبان اصلی بودند که ارتباط دشتی را با فرهنگ عرب و اروپا، به خصوص از طریق ترجمه کتابهای پرطرفدار، برقرار میکردند. پرسشی که ذهن کنجکاو مترجم را در بررسی آثار اروپایی به خود مشغول میساخت، یافتن راز موفقیت جهان غرب بود. علی دشتی برداشت و تفسیر دوگانهای در جستجوی یافتن پاسخ آن پرسش داشت. او خود را وطنپرست ایرانی میدانست. آنچه که او از دنیای غرب برای پیشرفت تمدن ایران مفید میپنداشت، نه امپریالیسم بود و نه کلنیالیسم؛ علم، تکنولوژی، توانایی اقتصادی و نظامی، همچنین فردگرایی و تاثیر فرد بر امور اجتماعی و سیاسی در اندیشه دشتی ابعاد پیشرفت و تکامل بشریت را تشکیل میدهند و ضامن بقای جامعه در گذر زمان هستند. در پیشرفت هند و ژاپن در آن دوره، دشتی تحقق نظریات خود را باز مییافت، و ایران را در مسیر خود برای پیشرفت کمتر از آن کشورها نمیدانست.
نقطه آغاز پیشرفت علی دشتی در زمینه سیاست در سال ۱۳۰۷، به عنوان نماینده بوشهر در مجلس ششم بود. در همین مقطع نیز بود که او وارد دوره جدیدی از زندگی سیاسی در مقام عضو مجلس شد که در مجموع مدت هفت سال به طول انجامید. او در پایان دوره نهم مجلس در سال ۱۳۱۴، به خاطر نوشته هایش دوباره دستگیر شد و روزنامهاش نیز ممنوع. پس از سه ماه حبس، دشتی که دچار بیماری شده بود، به بیمارستان منتقل و سرانجام پس از پنج ماه آزاد شد. در پی بهبودی و برداشته شدن محدودیتها که حدود هفت ماه در بیرون از زندان برایش مقرر شده بود، خود را مجددا کاندید مجلس کرد و در سال ۱۳۱۸ در مقام نماینده دماوند و در سال ۱۳۲۲ نماینده تهران به مجلس راه یافت.
دشتی در پی اختلافاتی که با قوامالسلطنه بر سر سیاست او، حزب توده و دخالت شوروی سابق داشت در بهار ۱۳۲۵ به زندان انداخته شد و مدت شش ماه در حبس بسر برد. پس از آزادی به فرانسه رفت و در سال ۱۳۲۷ مجددا به تهران بازگشت و سپس در مقام سفیر ایران عازم مصر گشت و تا ۱۳۳۰در آنجا ماند. دشتی در سال ۱۳۳۲ وارد مجلس سنا شد و به مدت ۲۶ سال، تا بروز انقلاب ۱۳۷۵ به خدمت پرداخت. سال ۱۳۴۲، به مدت یک سال پست سفیر ایران در لبنان را داشت. او در زمان بروز انقلاب اسلامی ۸۸ سال داشت، با وجود کهولت سن با شهامت تمام و اندیشه ژرف در دادگاه از خود دفاع کرد. سه سال پایانی زندگی پربار علی دشتی همراه با برخوردهای مخالفانه با رژیم اسلامی بود. امید او برای رسیدن به یک ایران مدرن و جهانی با وقوع انقلاب اسلامی به ناامیدی بدل گشت.
نوشتهها و ترجمههای او نشان دهنده اندیشه و مرام دشتی در بررسی مسائل روز و دنیای برون است.
فهرست مختصری از آثار ادبی دشتی:
مجموعه داستانهای کوتاه تحت عنوان «فتنه» (۱۳۲۳)، «جادو» (۱۳۳۰) و «هندو» (۱۳۳۳).
آثار ادبی و نقد: «نقش حافظ» (۱۳۳۶)، «سیری در دیوان شمس» (۱۳۳۷)، «قلمرو سعدی» (۱۳۳۸)، «شاعری دیرآشنا» (۱۳۴۰)، «دمی با خیام» (۱۳۴۴)، «کاخ ابداع» (منتشر شده در مجله یغما ـ ۱۳۵۱)، مجموعهای از دوازده مقاله «نگاهی به صائب» (۱۳۵۳)، «تصوری از ناصرخسرو» (۱۳۶۲).
چند اثر نقد مذهبی به قلم علی دشتی:
«تخت پولاد» که در سال ۱۳۵۴، بدون ذکر نام نویسنده، چاپ شده بود، در برگیرنده بحثی است بین یک مجتهد و یک دانشجو. اثر دیگر او تحت عنوان «بیست و سه سال»، که قبل از سال ۱۳۵۳، احتمالا در بیروت، به چاپ رسید، بینشی انتقادی بر زندگی محمد پیامبر اسلام است. از دیگر نوشتههای او میتوان از «جبر یا اختیار» (۱۳۵۰)، «ابلیس در کسوت عرفان» (در روزنامه اطلاعات، شماره های ۱۸ تا ۳۱، اردیبهشت ۱۳۵۳)، مقالاتی پیرامون صوفی و صوفیگری «در دیار صوفیان» (چاپ چهارم ۱۳۶۳) و «عقلا بر خلاف عقل» (۱۳۵۴) نام برد.
| 
2_k_281.bmp)
