ـ تحمیل خود به جغرافیای سیاسی ـ برآمدن اندیشه ای نو

تلاش ـ پس از گذشت دو دهه و نیم از انقلاب اسلامی و پس از نشیب های فراوان در سیاست خارجی ایران ، چندی است از سوی مشاورین و مدافعین دور و نزدیک حکومت اسلامی ، بویژه در صف اصلاح طلبان حکومتی تلاشهای پیگیری در ترسیم خطوط اصلی سیاست درهم ریخته و آشفته خارجی صورت می گیرد.
از نظر برخی محافل غربی حکومت اسلامی ایران اکنون بنا را بر پایه " منافع ملی " می نهد که در سیاست خارجی ایران رویکردی نو بشمار می رود. نظر شما در مورد برداشت این محافل چیست ؟ آیا منافع حکومت اسلامی و منافع ملی ایران در مراودات و مناسبات بین المللی همسو و همگون هستند ؟


همایون ــ سیاست اسلامی ، مانند حکومت اسلامی ، بنا بر تعریف یک عنصر غیر ایرانی دارد که می تواند ضد ایرانی هم باشد. در دویست سالی که عربان ، ایران را تا توانستند خشکاندند ، ایران ، اسلامی بود ولی ایرانی نبود. در بیست و چهار ساله گذشته هم بیشتر سیاستهای اسلامی ضد ایرانی بوده است. از افغانستان به بعد ما شاهد چرخشی در راستای شناخت واقعیات جهانی در جمهوری اسلامی هستیم که آن را ناگزیر به غیر اسلامی کردن محدود سیاست خارجی اش کرده است. ولی تناقض میان نگرش اسلامی و منافع ملی برجاست. این تناقض که میان واقعیات جهان ، و اسلامی بودن هست البته تنها در حوزه سیاست خارجی نیست و می باید جای مرکزی را در بحثهائی که برسر جایگاه دین در جامعه درگرفته است داشته باشد. مسئله درست در همین جاست : یا باید در جهان امروز و با سطح جهان امروز زندگی کنیم یا اسلامی باشیم ( اسلامی بودن به معنی باور مذهبی ، در این مورد اسلام ، داشتن نیست ؛ به معنی تعریف شدن با اسلام و اندیشیدن در قالبهائی است که هرگونه جزم مذهبی بر ذهن آزاد ــ ذهنی که می باید آزاد باشد ــ تحمیل می کند ).
افغانستان آنچنان درسی بود که حتا در ذهن رده های بالای حکومت اسلامی راه یافت. ( جمهوری اسلامی باز به دلیل پسوند خود آنچنان حکومتی است که هر چه رده ها بالاتر می رود ذهنها نفوذ ناپذیرتر می شود. این در همه رژیمهای دیکتاتوری کم و بیش صدق می کند ولی دیکتاتوری ایدئولوژیک ، آنهم ایدئولوژی 1400 ساله ، جانور دیگری است ، آخوندها با این گزینه سرراست ( choice که با option یا گزیدار تفاوتی در تابش دارد) روبرو شدند : یا تن دادن به واقعیت و همکاری ، یا اصرار بر ایدئولوژی و رویاروئی با دشمنی هراس انگیز یک امریکای کارتر زدائی شده. اما در چنان موقعیتی نیز ملاحظات اسلامی ــ که از 1356/1977 با آتش زدن سینما رکس در آبادان ، با ملاحظات تروریستی پیوند تنگاتنگی ، نه تنها در ایران یافته است ــ اجازه نداد سیاستی به سود دراز مدت ایران پیش گرفته شود. جمهوری اسلامی از این نظر با معمای عربستان سعودی روبروست. نه تاب دشمنی امریکا را دارد ، نه می تواند کمکهایش را به تروریسم اسلامی قطع کند.
رژیم چند امتیاز که بیشتر نمادین بود به امریکا داد ولی هرچه از بقایای القاعده را که توانست پناه داد یا بدربرد. اگر اسلامیها در آن موقعیت بیش از آن به ایران آسیب نزدند از نخواستن نبود. امروز هم روبرو با احتمال نزدیک جنگ دوم عراق ، گزینه های جمهوری اسلامی چنان محدود است که جای گزینش نمی گذارد. رژیم یا می باید به دشمن ملی ، که تصادفا دشمن خودش نیز هست ، روی آورد و پیامدهای سنگین آن را بپذیرد یا به سود خود که ایران جائی در آن ندارد امتیازاتی به امریکا بدهد. این بار نیز مانند جنگ اول خلیج فارس ، موضوع واقع نگری و میانه روی رژیم درمیان نیست که ستایندگان سردار دزد سالاری سرودش را سر دادند. راه دیگری نمانده ؛ مگر می شود در سوی صدام حسین بود که خودش هم به امتیاز دادن افتاده است ؟ حتا عراقی های دست نشانده جمهوری اسلامی بسوی امریکا رفتند و روزی رسانان شان هیچ کاری نمی توانستند بکنند.


تلاش ـ اصلاح طلبان سعی می کنند در ترسیم خطوط مورد نظر خود به طرح برخی ایرادات در سیاست خارجی رسمی حکومت پرداخته و از جنبه هائی از آن فاصله گیرند. از جمله یکی از انتقادات آنها " ناکام ماندن ایران در تبیین سیاست خارجی و تفکیک آن از سیاست داخلی و هنجارهای حاکم برآن " است. از نظر اصلاح طلبان ، حکومت اسلامی در مناسبات خارجی همچون سیاست داخلی بدنبال متحدین ایدئولوژیک خود می باشد ، یعنی همان سیاست " خودی و غیرخودی " را در عرصه مناسبات بین المللی ادامه می دهد.
اساساً تفکیک میان سیاست داخلی ( سرکوب و اختناق ) و سیاست خارجی ( سیاست باز ) که اصلاح طلبان کمبود آنرا در سیاست رسمی حکومت مورد انتقاد قرار می دهند چگونه و تا چه حد می تواند در حل مشکلات حکومت کارساز باشد ؟


همایون ــ سرکوبگری در درون با یک سیاست واقعگرایانه در بیرون منافاتی ندارد و مسلما مشکلات هر رژیم سرکوبگری را کمتر می کند. مسئله در جمهوری اسلامی این است که محافل نیرومندی در جمهوری اسلامی ، سود پاگیر در ادامه کمک به تروریسم بین المللی دارند. از این گذشته واقع نگری در بیرون بیش از همه به معنی نزدیک شدن به امریکا و بازتر کردن پای امریکا به ایران است ؛ و آخوندها خوب می دانند که اگر در آن مدار بیفتند نابود خواهند شد. امریکا آن شمعی است که این حشره تاب نزدیک شدنش را ندارد. بستگی سیاستهای داخلی و خارجی رژیم اسلامی در اینجاست. بی سرکوبی در درون نمی توان گشایشی در بیرون داشت و گشایش در بیرون ، سرکوبی دردرون را دشوارتر خواهد کرد.


تلاش ـ " سیاست بازبین المللی " در مقابل کشورهای اروپائی از زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی ، منجر به شکل گیری دکترین " دیالوگ انتقادی " در اروپا و بویژه آلمان گردید. آیا آنگونه که سیاستمداران اروپائی معتقدند , اینگونه نظریه ها و عمل بدانها می توانند در تعدیل فشار و گشایش فضای سیاسی و فرهنگی و رعایت حقوق بشر در داخل کشور مؤثر واقع شوند ؟


همایون ــ گفت و شنود انتقادی اروپا پوششی اخلاقی برای سیاستی آزاد از ملاحظات اخلاقی بود ، وتاثیری که بتوان از آن سخن گفت در پیشبرد حقوق بشر در ایران نکرد. اما دست کم جلو گسترش مناسبات را به اندازه ای که جمهوری اسلامی می خواهد گرفته است. اینگونه رژیمها تنها زبان زور را می فهمند. فشار می باید از طاقت شان در گذرد. اروپا حداکثر می تواند با پا در میانی خود به یاری افرادی بیاید و از این امکان نیز تا می توان باید به سود قربانیان رژیم بهره گرفت.


تلاش ـ اصلاح طلبان می گویند ؛ حکومت اسلامی به غلط تا کنون سعی نموده " با برخوردی ایدئولوژیک نیروهای داخلی کشورهائی را که با آنها احساس نزدیکی بیشتری می کند از هم تفکیک سازد و این امر موجب شده پاره ای از نیروهای منطقه ای به درون معادلات ایران راه یابند که می تواند مخاطرات بالقوه برای ایران داشته باشد ". ( با توجه باینکه طرفداری از بنیادگرائی و تروریسم اسلامی در کشورهای منطقه از سوی حکومت عملاً سالهاست که لطمات سنگین وجبران ناپذیری به منافع ایران در مناسبات بین المللی وارد آورده است , " بالقوه " دانستن خطراز جانب اصلاح طلبان سرپوش گذاشتن بر واقعیت است. ) آیا این گونه انتقادات نشانه های تن دادن به شرایط کشورهای غربی مبنی بردست شستن از حمایت تروریسم و همچنین تجدید نظر در موضع گیریها و سیاست های مخرب بر علیه پروسة صلح میان اسرائیل و فلسطین می باشد ؟
اخیراً اتحادیه اروپا گسترش روابط دیپلماتیک , اقتصادی و فرهنگی خود با ایران را موکول به پذیرش شروط فوق از سوی ایران نموده است.


همایون ــ سیاست خارجی جمهوری اسلامی زیر سایه فلسطین است و سرمایه گذاری هنگفت در لبنان نیز از آن جدانیست. جمهوری اسلامی در فلسطین به بن بست رسیده است زیرا خود فلسطینی ها به بن بست رسیده اند. " انتفاضه سوم" که سومین سال خود را می گذراند و تاکنون به کشته شدن بیش از ششصد اسرائیلی و دو هزار و چند صد فلسطینی انجامیده ( بیشترشان کودکان و زنان و غیرنظامیان ) از چیزی بیش از این برنخواهد آمد که یک دولت فلسطینی در سرزمینی کوچکتر از آنچه بَرَک نخست وزیر پیشین در پایان ریاست جمهوری کلینتون و نخست وزیری خود عرضه کرد ؛ و در مناطقی که دیوارهای بلند بتونی و الکترونیکی آنها را از یکدیگر و از اسرائیل جدا می کند تشکیل شود. خیزش کوری که با چشمان خون گرفته اش جامعه فلسطینی را ازهم درانده و جامعه اسرائیلی را رادیکال کرده است حد اکثر می تواند چند آبادی غیر قابل دفاع دور افتاده را بویژه در غزه از اسرائیلیان پس بگیرد. افکار عمومی اسرائیل در وضعی است که چنان امتیازی بالاترین درجه میانه روی شمرده می شود. افکار عمومی غرب نیز خسته و بیزار است و برای فلسطینیان امید چندانی نمی گذارد.
در چنین اوضاع و احوالی اگر جمهوری اسلامی ، هردو حناح آن ، همچنان به تروریستهای فلسطینی کمک مالی و لوژیستیکی می دهد ویک سخنگوی آن می گوید هر اسرائیلی را باید کشت و سخنگوی دیگرش می گوید تصمیم سازمان ملل متحد را باید گردن نهاد شگفتی نیست. ترس از امریکا با تعهد به فلسطین در جنگ است و هیچ کدام هم در حسابهای رژیم به ایران ربط ندارد. برای ایرانی کردن سیاست خارجی می باید حکومت و سیاست را غیر اسلامی کرد.


تلاش ـ سیاست غرب یا بهتر بگوئیم آمریکا از سوی جناح دیگر حکومت بگونه ای متفاوت تعبیر می شود. از جمله یکی از افراد مؤثر وزارت امورخارجه وابسته به جریان رفسنجانی , گفته است :
" غرب در همکاری خود با اصلاح طلبان دچار اشتباه بزرگی می شود , زیرا این ما , و نه رادیکالها و سوسیالیستهای وابسته به جنبش اصلاح طلبی , هستیم که منافع خود را در چیزی می یابیم که غرب در پی آن است , که منظور اقتصاد بازار آزاد است. "
رقابتی که میان جناحهای مختلف حکومت اسلامی برای جلب " نظرِ لطف " غربیها در گرفته است و اینکه برخلاف سالهای نخست انقلاب , نگاه آنها در حل مشکلاتشان اینچنین معطوف به بیرون است , آیا می تواند در حل بحران خردکننده ای که بر سراسر کشور سایه افکنده , یاری دهنده باشد ؟


همایون ــ چنانکه اشاره شد جمهوری اسلامی رابطه با امریکا را شیشه عمر خود کرده است. رژیمی با چنین آلودگی به تروریسم و درد سرآفرینی ، کاملا حق دارد که اینگونه از امریکائی که " انگشت در جهان کرده است و تروریست می جوید " بهراسد ؛ جناحهای رژیم نیزکه یا از پشتیبانی مردم بی بهره اند یا از آن می ترسند برای تقویت و نگهداری خود امریکا را لازم دارند ؛ و البته ملاحظه برطرف کردن خطر ابرقدرتی هم هست که بهر فرصت از تغییر رژیم در ایران و قدرت در دست مردم دم می زند. از این میان جناح درقدرت رژیم بیشتر نگران کاستن از خطر رویاروئی با امریکاست و به اندازه جناح درخدمت رژیم آماده پذیرفتن شرایط غرب نیست. برای جناح از نفس افتاده دوم خرداد برقراری رابطه با امریکا حیاتی است و بهمین دلیل آماده تر است که جمهوری اسلامی را از باتلاق ترور بیرون بکشد.


تلاش ـ بحث بر سر چارچوبهای سیاست خارجی و مناسبات بین المللی مارا به پرسش دیگری در زمینه شالودة فکری و اهداف استراتژیکی داخلی می کشاند که برتصمیم گیریها در گزینش روابط بین المللی و چشم انداز ایران در برقراری اتحادهای استراتژیک اقتصادی , سیاسی و فرهنگی تأثیر می گذارند.
در چند ماه گذشته در میان مقالات متعدد و بیاناتی که ایراد داشته اید به سه مطلب برمیخوریم که اگر بخواهیم در توصیف آنها از کلام خود شما یاری گیریم باید بگوئیم این مطالب در حقیقت تبیین بستر اصلی " پیکار فلسفی ـ فرهنگی " طرفداران اندیشة ترقیخواهی در ایران هستند , منظور ما از سه مطلب فوق عبارتند از :
1 ـ بیرون آمدن از سه جهان ما ( نیمروز شماره 668 )
2 ـ ایرانیان و مسئله اسرائیل و فلسطین ( نیمروز شماره 685 )
3 ـ ما یک ایدة برانگیزنده می خواهیم ( راه آینده شماره 56 )
شما در مجموعة این مطالب در حالیکه ایرانی را که , مردم آن " با روحیة جهان سومی می اندیشند " , " با معیار خاورمیانه ای " زندگی سیاسی خود را شکل می دهند و " اجازه می دهند با صفت اسلامی تعریفشان کنند " بشدت مورد انتقاد قرار می دهید و دستیابی به آرمانهای ترقیخواهی و تجدد را در گرو خروج از این سه جهان می دانید.
در مقابل , "متفکرین " وابسته به حکومت اسلامی در جبهة اصلاح طلبان این صفت ها را در اصل " امتیازی " اساسی می دانند که موقعیت ایران را که از نظر آنها برحکم " تصادفی مبارک " در میان دو حوزة " تمدن اسلامی " ـ در شمال ( کشورهای تازه استقلال یافته از شوروی سابق ) و جنوب ( خاورمیانة عربی ) ـ قرار گرفته است , تقویت می نماید.
ایندو تحلیل و برداشت کاملاً متضاد از یک واقعیت یگانه ( موقعیت جغرافیای سیاسی ـ فرهنگی ایران ) را شما چگونه توضیح می دهید ؟


همایون ــ من در نگهداری وضع موجود هیچ سودی برای ایران نمی بینم. وضع موجود به معنی آن است که ما صد ساله آینده را نیز با واپسماندگی و بینوائی و خشونتی که در سه جهان ماست بسربریم. ایران درست به سبب پابرجائی در روحیه و روشهای جهان سومی، نگاه تنگ و کوتاه خاورمیانه ای ، و خشونت و کوردلی جهان اسلامی در این وضع تاسف بار است. آرزوی من ایرانی است که جامعه بجای کیفردادن والائی excellence به فرد انسانی یاری دهد که خود را به بالاترین جائی که می تواند برساند ؛ جامعه ای که انسان ناگزیر نباشد مانند جامعه های جهان سومی و اسلامی به یاری معایب خود ( تقیه و ریاکاری و کنار نهادن خرد و اخلاق ) پیش برود و دست کم از مخاطره دور بماند ( خاورمیانه ، جهان سومی است که هم اسلامی است و هم اساسا عرب و عربزده و عرب مانند ).
ما با شناخت ویژگیهای این سه جهان بهتر ضرورت حیاتی بیرون آمدن از آنها را درک می کنیم. جهان سوم ، حتا آنچه روشنفکران فرانسوی دهه شصت سده گذشته و مقلدان ایرانی شان تا ستایش و پرستش بالا کشیدند ، پائین ترین درجه تمدن بشری در زمان کنونی است و هرچه پائین تر ، جهان سومی تر. افریقا نمونه کامل جهان سوم است. انسانیت در آنجا تا حد بیرون رفتن از خود پائین رفته است. در قاره ای که یکی از غنی ترین مناطق جهان است افریقائیان توانسته اند بیشترین بینوائی و بی بهرگی را برای خود فراهم کنند. توده های بزرگ انسانی به رهبری سرامدان elite سیاسی و فرهنگی خود ، سیاست را به جنایت ، و اقتصاد را به تاراج مردم و نابودی سرزمین فروکاسته اند. این جهان سومی است که به عنوان آنچه نمی باید باشیم دربرابر چشمان ماست. افریقائیان نمی توانند خود را بالا ببرند زیرا مسئولیت بیتوانی failure خود را به گردن دیگران می اندازند و چاره خود را به دست دیگران ، همان دیگران ، می دانند. از لجنزاری که در آن گرفتارند خرسند نیستند ، ولی نه آن اندازه که دستی برای رهائی خود برآورند. همه چیز باید بی آنکه دست بخورد درست شود.
بیرون آمدن از سه جهان رویهمرفته در مقوله مسئولیت خلاصه می شود. ما باید مسئول خودمان باشیم. آنچه از نیک و بد به ما رسیده است و می رسد مسئولیتش با خود ماست. حتا بیگانگان به یاری خود ما ــ با آنچه کردیم و آنچه نکردیم ــ به ما آسیب زدند. ما اجازه دادیم درجا بزنیم ، و در تکرار سده ها پوسیدیم ، و مائیم که دیگر نباید اجازه دهیم. خاورمیانه ای با صفت اسلامی خود ، جهان سومی بدتری است زیرا در ته آن پارگین احساس برتری هم می کند. قهرمانان تاریخی اش انگشت شمارند و قهرمانان همروزگارش آدمکشان و هیولاهای انسانی ؛ فلسفه سیاسی اش نظریه های توطئه است ــ زیرا او که عیبی ندارد ــ و سرنوشتش در دست مشیت الهی که رستگاری دو جهان را برای او ختم کرده است. خاور میانه ای " تیپیک" فرمانبری است که تن به زیر بار هیچ قانونی نمی دهد. بنده ای است در کف مشیتی که نیاز به اندیشیدن برایش نمی گذارد. همه چیز را از پیش برای او روشن کرده اند. در بندگی اش از خدا آغاز می کند و تا هر که زورش برسد پائین می آید. جهانش در فلسطین خلاصه شده است. فرهنگ بسته سترون که آفرینشگری را می کشد ؛ سیاست استبداد زده که همیشه می باید یک پیشوا ، یک دیکتاتور ، یک سلطان ، واگر خیلی پیشرفت کرد ، یک امام بر تارکش باشد ؛ و اقتصادی که باید به یک گروه سیاسی- مالی خدمت کند مشکل او نیست. یهودیان کشته شوند یا به دریا بریزند و او دیگر مشکلی نخواهد داشت.
جهان اسلامی ، جهان گریز از واقعیتهاست. سربلندی در ژرفاها ، پیشروی بسوی گذشته ، چسبیدن به فرایافتها و عادتهای ذهنی شکست خورده و باطل ، و دراز کردن عمر آنها به یاری تاویل. " ارول" در 1984 خود از گفتار نو جامعه " برادر بزرگ " سخن می گفت که دروغ در آن به معنی حقیقت است. جهان اسلامی از لحظه آشنائی با فلسفه یونانی به گفتار نو سخن گفت ؛ عقل را از عنصر نقادش تهی کرد ، به جبر نام اختیار داد ، و به مشیت صفت اراده آزاد بخشید. جهان اسلامی جهان تقدیس شده ای است که دست به ستونهایش نمی شود زد. جهانی است محکوم به وضع موجود. آنها که در این جهان به جائی رسیده اند در معنی ، و در صورت هم تا توانسته اند ، آن ستونها را از زیر جامعه برداشته اند. اسلام را به عنوان یک شیوه زندگی ، یک طرح سازمان دادن جامعه نمی توان با تمدنی که بشریت بدان رسیده است و در کار هرچه پیش بردن آن است ، آشتی داد. نمونه های پیشرفته تر جامعه های موسوم به اسلامی ، یا عرفیگرا شده اند یا اسلام را در بخش بسیار بزرگ خود نادیده می گیرند. نمی توان با اسلام تعریف شد و آزاد اندیشید و به گستره توانائی های خود رسید. رهائی از جزم ، هر جزمی ، پیش شرط آزادی است و آزادی ، بزرگترین ارزشها پس از زندگی است.
آمرزش ، به معنی رستگاری آن جهانی که ارزش برترین جامعه اسلامی است ، با همه تمدن جهانگیر امروزی در جنگ است. انسان امروزی رستگاری اش را در همین جهان می جوید و بجای آمرزش ، پویش خوشبختی را گذاشته است. خوشبختی دیگر قلمرو انحصاری روحانیت و اشراف و شاهان نیست ؛ توده های مردم نیز می خواهند سر میز بنشینند. دیگر نمی توان به نام ملکوت آسمانی ، مردم را در دوزخ زمینی نگهداشت. تمدن اسلامی دوره خودش را داشته است و در تن هیچ مرده ای نمی توان روح تازه دمید.
اینکه روشنفکران اسلامی نمی توانند از آرمانی کردن " تمدن اسلامی" دست بشویند و فرصت تاریخی یگانه ای را که " تصادف مبارک " اصطلاح کرده اند باز در زمینه آن تمدن جستجو می کنند دنباله همان گریز از واقعیت است. تمدن اسلامی دویست سال است درحال عقب نشینی و وام گرفتن و تقلید از موضع ضعف از تمدن جهانی است که همان تمدن غربی است. از تمدن اسلامی تا سده نوزدهم به صورت کم و بیش خالص آن می شد سخن گفت. امروز چه از آن تمدن باقی مانده است که تاب همین سده ای را که وارد آن شده ایم بیاورد ؟ ممکن است بگویند منظور از تمدن اسلامی باور داشتن به اسلام است. ولی از کدام اسلام سخن می گویند ؟ از دشمنی خونین اجتماعات سنی و شیعه که سرسخت ترین مدافعان تمدن اسلامی بدان دامن می زنند گذشته ، اسلام نیز مانند مسیحیت برای هرکس معنای خودش را یافته است. اسلام نیز در راه آن است که دیگر صفت جامعه هائی که بیشتر مردم شان خود را مسلمان می دانند یا می نامند نباشد. این تمدن اسلامی جز نفت و تروریسم ــ به برکت انقلاب وجمهوری اسلامی ــ و بسیاری از بهترین مغزهای خود ، که زندگی و توسعه استعدادهای خویش را در فضای آن تمدن ناممکن می یابند ، چه دارد که به جهان بدهد ؟
در همان سرزمینهای امپراتوری آسیای مرکزی شوروی پیشین ، جز در بخشهای کوچک و واپسمانده ترین ، از اسلام به عنوان موتور جامعه ، به عنوان ویژگی آنها ، نمی توان سخن گفت. اسلام مانند هرجای دیگر زیر سایه سرمایه داری آزمند و بی بندوباری است که ویژگی نظامهای بی قانون از این دست است. تحولات اجتماعی و سیاسی آنها را با صفتهای متعدد ، بسیاری ناپسند ، می توان تعریف کرد که اسلام جائی در آن ندارد. در این سرزمینهای " شرق بی لگام " ( به قرینه wild west امریکای آن دوره ها) اگر هم اسلامی هست " اسلام ودکا " ست. در شهری به بزرگی آلماتی در قزاقستان برای یافتن یک مسجد می باید ساعتها گشت.


تلاش ـ دکتر جواد طباطبائی در آخرین اثر منتشر شدة خود ـ " دیباچه ای بر نظریة انحطاط ایران " ـ در مورد پیامدهای یورشهای اقوام بیگانه به ایران می گویند : " تحول تاریخی هیچ قومی در شرایط آزمایشگاهی صورت نمی گیرد... و هیچ قومی نمی تواند به پیامدهای جایگاه جغرافیای سیاسی سرزمین خود تن در ندهد , امّا می تواند با شناخت درست داده ها و آگاهی از منطق آن خود را بر وضعیت جغرافیای سیاسی تحمیل کند. "
و شما در مقالة " بیرون آمدن از سه جهان ما " بطور مشخص و در دو مقالة بعدی به نوعی دیگر می گوئید : " اگر می خواهیم از این سرنوشت ناشاد بدر آئیم می باید حتی اگر جغرافیامان را نمی توانیم دست بزنیم از جهان معنوی خود مهاجرت کنیم." یعنی : " به جهان سوم پشت کنیم , از خاورمیانه بیرون بزنیم و اسلام را بعنوان یک شیوة زندگی ـ نه یک رابطة مشخصی با آفرینندة جهان ـ فراموش کنیم. "
هر چه این دو نمونة گفتار بیانگر ارادة تغییر شرایط ایران برپایة تغییر ذهنیت و اندیشه است , امّا برعکس اصلاح طلبان خواست درجا زدن داشته و به ماندن در این " جغرافیای سیاسی " و تن در دادن به پیامدهای آن توصیه می کنند. تکیه آنها بر " واقعیت " هاست و معتقدند باید امکان تحقق دمکراسی و آزادی در ایران را در مقایسه با " معدل دمکراسی " در منطقه محک زد. منطقه ای با وجود حکومت های عشیره ای عرب , ترکیة به لحاظ هویتی و فرهنگی معلق , کشورهای بحران زدة تازه استقلال یافته از شوروی , افغانستان جنگ زده که حفظ آرامش در آن تنها با حضور نیروهای نظامی غربی امکان پذیر است , پاکستان با جنبش بنیادگرائی اسلامی قوی و حکومت نظامی و عراق با دیکتاتوری خونخوار و تجاوزگر.
از نظر اصلاح طلبان ایران در مقایسه با این کشورها " مهد دمکراسی " است ! خیلی هم از " معدل دمکراسی " در چنین منطقه ای فراتر نمی تواند برود. ( نقل به معنی از گفته های شمس الواعظین در سخنرانیهای دورِ اروپائی وی در سال جاری به دعوت سازمانها و نهادهای طرفدار دوم خرداد در اپوزیسیون خارج )
آیا دیدگاهی که شما و دکتر طباطبائی ارائه می دهید از " واقع بینی " دوم خردادیها بدور است ؟


همایون ــ واقعگرائی سپری است که همه سودبرندگان وضع موجود در پشت آن پنهان می شوند. ولی دگرگونی هم یک واقعیت است ؛ مسلم ترین واقعیتهاست. واقعگرائی حکم می کند که اگر یک جهان بینی ، یک تمدن ، شکست پشت شکست در جامعه پس از جامعه خورده ؛ هیچ درجه اقتدار و توانگری به دادش نرسیده ، نه میلیاردهای دلار نفتی ، نه کشتارهای جمعی ، نه زندانهائی که دیگر جا ندارند ؛ جز بدبختی و واپسماندگی و بدترین تباهی ها دستاوردی نداشته ، پس از صدها سال تجربه درپی دگرگونی اش باشند. اگر من اینهمه بر عوض کردن نظرگاه یا پرسپکتیو ملی مان تاکید می کنم برای همین است که پاکستان و عربستان های جهان معیار ما نباشند. همت مدافعان جمهوری اسلامی البته به بالاتر از اینها نمی رسد ، وگرنه نخست از دفاع چنین رژیمی دست بر می داشتند. ولی آیا مایه شرمندگی نیست که ملتی مانند ایران را با معدل خاورمیانه ای بسنجند و از اینکه هنوز نتوانسته اند آن را به سطح سودان یا سومالی برسانند احساس سربلندی کنند ؟
خاورمیانه منطقه ماست و کاری با آن نمی نوانیم بکنیم. ولی ایران در این منطقه یک استثناست ، همواره استثنا بوده است. ما از دویست سال پیش هم اگر خود را با خاور میانه ای های دیگر ، با شوربختان دیگر جهان اسلامی خودمان ، می سنجیدیم برای بهتر شدن و درگذشتن از آنها بود. از همانگاه اساسا به اروپا به عنوان سرمشق می نگریستیم. نگاه خاور میانه ای ، که در دوره های کوتاهی ما را کوته بین کرد ، جز مایه واپس ماندگی نبوده است. خاور میانه ای های دیگر هیچگاه مانند ما نشدند ، ما نیز هیچگاه یکسره خود را به خاورمیانه نسپردیم. در اینجا موضوع برتری نیست ، موضوع تفاوت است. ما از این تفاوت داشتنهاست که به والائی رسیده ایم و بازخواهیم رسید. خاور میانه را باید به مسائل خودش گذاشت که به ما ربط ندارد. مردم ایران بیزاری خود را از درگیری با مسئله فلسطین به چه بلندی باید فریاد کنند که به گوش روشنفکران محترم برسد ؟ این سنگ آسیا همان به گردن جمهوری اسلامی می برازد.


تلاش ـ شما در نظریه " بیرون آمدن از سه جهان ما " ازیک سو برضرورت استقلال سیاسی ایران از جهان عرب و عدم پیوند منافع ایران به مسئله فلسطین و از سوی دیگر براهمیت نزدیکی بیشتر ایران به جهان مدرن و مجهز شدن ایرانیان به تفکر و ابزارهای مدرنیته و تمدن غربی تکیه داشته و در این راستا اتکایتان " بر ظرفیت اجتماعی بالای ایرانیان در پذیرش افکار مدرن " است. امّا اصلاح طلبان در نقد این دیدگاه معتقدند :
1 ـ بر روی ظرفیت ایران در پذیرش افکار مدرن نسبت به سایر کشورهای منطقه بویژه عربها مبالغه می شود.
2 ـ چون اساس استراتژی بر حمایت آمریکا و غرب و نزدیکی به آنها گذاشته می شود , هیچ معلوم نیست که در این صفبندی آمریکا کشورهای عربی را برنگزیند.
3 ـ علاوه بر همة اینها , " ایران نمی تواند از عمق خاورمیانه ای خود علیرغم رشته بحرانهای موجود در این منطقه صرف نظرکند... زیرا با خاورمیانة عربی رشتة پیوندهائی دارد که در شناسنامة ایران پس از اسلام ثبت شده است ". ( شمس الواعظین آفتاب شماره 13 )
از نظرتحلیل گران طرفداران حکومت اسلامی ( از چپ , ملی , مذهبی , بی دین و با دین ) و با زبان اصلاح طلبان , " سیاست نظام گذشته , موجب قطع رابطه و خروج ایران از مدار اصلی خود در منطقه و جهان اسلام شده بود که این برخلاف هویت تاریخی و فرهنگی ما بود و به سرنگونی آن نظام انجامید. "
آیا چنین انتقادهائی را موجب خلل در نظریة خود مبنی بر " بیرون آمدن از سه جهان ما " می دانید یا اینکه تأئیدی بر صحت آن ؟
چنانچه درجهت تأئید استدلالهایتان می دانید ؛ پس تکلیف با چنین نیروی مقاومتی که بصورت سدی بر سرراه تحقق عملی دیدگاههائی نظیر دیدگاه شما , قرار گرفته و قرار خواهد گرفت , چه خواهد بود ؟ فراموش نکنیم اجزاء مهمی از نظرات , استدلالهای اصلاح طلبان میان جامعة روشنفکری ایرانی ـ حتی در میان طیفی از مخالفان حکومت اسلامی ـ طرفداران بسیاری دارد.


همایون ــ بسیاری از این پیش فرضها بیش از هر چیز پیشداوریهای ملی مذهبیان را نشان می دهد. واقعگرائی این دسته نگهبانان وضع موجود ، هنگامی که پای واقعیات به میان می آید ، ناپدید می شود.
ما برای آنکه به تفاوت ظرفیت فرهنگ پذیری جامعه ایرانی در برابر جامعه های عرب اسلامی پی بریم لازم نیست به سالهای پیش از انقلاب برگردیم که مسافر هنگامی که حتا از ترکیه پا به خاک ایران می گذاشت با جهان دیگر و بهتری روبرو می شد. این ظرفیت اتفاقا در همین جمهوری اسلامی با پیکار خستگی ناپذیر و شکست خورده اش با " هجوم فرهنگی" نشان داده شده است. از زنان ایرانی تا جوانان ، از روشنفکران تا طبقه متوسط ، کدام جامعه را در خاور میانه می توان به سرزندگی و آگاهی و سطح بالای گفتمان این لایه های کمابیش غربی شده جمعیت ایران نشان داد ؟ آیا در همه کشورهای عربی در سال به اندازه ایران کتاب چاپ می شود ــ عموما ترجمه آثار با ارزش غرب. کتابهای تازه به زبانهای مهم اروپائی به فارسی زودتر در می آیند تا روسی ! آنها که دم از مبالغه در ظرفیت فرهنگی ایران می زنند سری به نمایشگاههای هنرهای تجسمی در تهران زده اند و کارهای هنرمندان ایرانی بویژه زنان را دیده اند ؟ تئاتر و شعر و داستان نویسی فارسی و سینمای ایران از نظر سطح و جوشش آفرینشگری با که در آن منطقه قابل مقایسه است ؟ و این نسل تازه روزنامه نگاران ایرانی که در آن شرایط هراس انگیز به پایه ای رسیده است که هر روزنامه عربی باید غبطه اش را بخورد. ماهمین بس است که مقالات و کتابهای نویسندگان و روزنامه نگاران غربی را بخوانیم که سراسر شگفتی از جامعه ای است که اینهمه از حکومتش پیش افتاده است. این نویسندگان در برخورد نزدیک با ایران بهتر می توانند همانندی بنیادی روحیه و دید ایرانی را با خود دریابند. درایران مردم غربگرایند و حکومت غرب ستیز. در کشورهای عرب ، و امثال پاکستان ، حکومتها غربگرایند و مردم غرب ستیز.
رویکرد ایرانی به مذهب یک زمینه دیگر دور افتادگی آشکار ایرانی از عرب و حتا ترک است. اینکه در شهرهای بزرگ ایران ، یافتن نمازخوانان در مسجد ، دارد همان اندازه دشوار می شود که یافتن مسجد در آلماتی ، و اینکه ایرانی بجای آورنده ( نماز خوان و روزه گیر ) هر روز کمیابتر می شود ، به اندازه کافی تفاوت ایرانیان را با ترکان و عربهای سختگیر در آداب مذهبی نشان می دهد. ولی از آن مهمتر عرفیگرا شدن جامعه ایرانی است ــ حکومت تحمیلی نا مربوطش هر چه می خواهد بگوید. ملی مذهبیان هوادار سازندگی می توانند از مادر بزرگان خود بپرسند. در همه خاورمیانه ازجمله ترکیه قانونا عرفیگرا هیچ جامعه ای را نمی توان یافت که به اندازه ایران عرفیگرا شده باشد و از ته دل کنار گذاشتن مذهب را از امور عمومی بخواهد.
برخلاف فرض مدعیان ، تکیه استراتژی بیرون رفتن از سه جهان بر حمایت امریکا و غرب نیست. این خود آنان هستند که هر حرکت شان ، از تغییر ظاهر سیاست خارجی تا اصلاحات اداری ، به امید و متکی به پشتیبانی امریکاست. دگرگونگی در جهان بینی ایرانی یک جابجائی تاریخی است ؛ نتیجه یک فرایند دویست ساله است. جامعه ما پس از دو سده کشاکش با تجدد سرانجام راه خود را می یابد و این مقاومتها به جائی نخواهد رسید. اعدام و زندان هم نمی تواند جلو دگرگونی را که در ذهن مردمان صورت گرفته است بگیرد. " عمق خاور میانه ای" که از آن دم می زنند درست گودال پلیدی است که این ملت می خواهد خود را از آن بیرون بکشد. در عمق خاور میانه ای جز خرافات و تعصبات و خشونت تا حد جنایت در اندیشه و عمل ، جز بی حقی تقدیس شده و زورگوئی جواز یافته ، چه می توان یافت ؟ ما تا کی محکوم به آن هستیم که در یک تالاب سیاسی و فرهنگی به نام شناسنامه ای که از فرط پوسیدگی و آلودگی دست به آن نمی توان زد فرو برویم ؟ در شناسنامه خاور میانه ای ما هزار و چهار صد سال ستیز و رویاروئی با این جهان رو به پایان نیز ثبت شده است. از قادسیه اول تا قادسیه دوم ، روابط ما با اعراب داستان تجاوز از یک سو و ایستادگی به صورتهای گوناگون از سوی دیگر است.


تلاش ـ درگفته های خود به این تجربة تاریخی اشاره داشته اید که " عربها جز با دشمنی با دیگران از دراتحاد با هم در نخواهند آمد. " ایران نیز همواره یکی از " تصاویر " دشمنان متعدد عربها بوده است. حتی در تمام طول مدتی که دشمنی با اسرائیل و تأئید عربها و بویژه حمایت بی خدشه و از فلسطین در میان رهبران جامعة ایران و قشر روشنفکری آن نیز بقول شما " فضیلتی " محسوب می شد.
در کنه نظرات طرح شده در سه مقالة فوق چنین بنظر میرسد که شما
بالکل نگاه خود را از کشورهای عربی برگرفته اید. چه در عرصة مناسبات اقتصادی و چه در روابط سیاسی و فرهنگی هیچ زمینة مشترکی میان ایران و کشورهای عربی خاورمیانه نمی بینید. و بالاخره تکیه شما بر ضرورت دست شستن از دفاع یکجانبه از فلسطین و اهمیت برقراری رابطه با اسرائیل , در بسیاری از جبهه های سیاسی , روشنفکری ایرانی به منزلة گشایش جبهه دشمنی و ستیز علیه عربها از همین امروز , بازتاب می یابد. پاسخ شما به چنین برداشت هائی چیست ؟


همایون ـ بیرون آمدن از خاور میانه به معنی جنگیدن با اعراب نیست. جنگ را همیشه آنها آغاز کرده اند و هنوز در خوزستان و خلیج فارس دست بردار نیستند و در اینجا نیازی به دراز کردن این فهرست دشمنی های " عمق خاور میانه " نیست. ما می توا نیم از ترکیه بیاموزیم که خود را از این گودال بیرون آورد ؛ و عربها با آن دوست ترند تا با ما که اینگونه گمراهانه ، در پی حفظ وضع موجود ، می کوشند در آن نگاه مان دارند. رشته پیوندهائی که به نظر پاره ای کسان ناگسستنی می آید در عمل هیچ است. به مبادلات فرهنگی ، حتا بازرگانی ایران با جهان عرب بنگرند. به مقصد مسافران ایرانی که هر هفته هزار هزار رهسپار کشورهای غرب هستند نگاهی بیندازند. از کدام رشته ها سخن می گویند ؟
این درست است که از دهه چهل/شصت روشنفکران تاریک اندیش ، اسلام و خاور میانه و جهان سوم را در مرکز گفتمان سیاسی ما قرار دادند ؛ و این درست است که پادشاهی پهلوی تاوان طرح نوسازندگی نیمه کاره خود را داد ــ نیمه کاره در قسمتی به دلیل همان جهان سومی اندیشی در رنگ اسلامی-خاور میانه ای آن ــ ولی مدعیان بیش از اندازه در فضای بیست تا چهل سال پیش مانده اند. آن روشنفکران یا مرده اند یا دگرگون شده اند و پاره ای از بهترین اثرها در ضرورت بیرون آمدن از این سه جهان نوشته همین روشنفکران است که در ایران جمهوری اسلامی نیز به آسانی می توان خواند و در هیچ کشور عربی به آن آسانی نمی توان خواند. هویت فرهنگی و ملی ایران اکنون برای توده های چند ده میلیونی ایرانیانی که پیوندی با هواداران وضع موجود ندارند ، با ناسیونالیسم ایرانی تعریف می شود و اسلام و خاور میانه جائی در آن ندارند. برای خاور میانه در گفتمان ملی ما سهمی نمانده است و اسلام می باید به قلمرو خصوصی برود ــ مانند مذهبی ترین جامه های غربی که مردم به میل خود و نه به زور یا به طمع جهانگردی و خرید ، فرائض را بجا می آورند. مذهبی ها و همپالکی های ملی مذهبی شان ظاهرا غافلند که در گشودن این گره از دل جامعه ایرانی چه خدمت بی پاداشی کرده اند ــ آنها پاداش خود را از بی خدمتی هاشان گرفته اند و می گیرند.
مقاومتی که در بیرون و درون دربرابر نوسازندگی جهان بینی ایرانی می شود همان اندازه کارساز است که تلاشها شان برای نگهداری این رژیم. زمان که چند دهه ای برای آنها کار می کرد سالهاست به زیان آنها گردیده است ؛ توده های جوانی که پیاده نظام سرکوبگری ، و گوشتهای دم توپ جنگ برای ماندگاری رژیم می بودند امروز توپهای باره کوبی هستند که ولایت فقیه را درهم فرو می ریزند. این اندیشه ای است که زمانش رسیده است.


تلاش ـ آقای همایون از فرصتی که بازهم در اختیار ما قراردادید سپاسگزاریم.