هر تاريخى تاريخ معاصر است

من در نخستين صفحات «مكتب تبريز» توضيح داده ام كه هر تاريخى تاريخ معاصر است. در علم تاريخ، هر گذشته اى در زمان حال بازسازى مى شود. تاريخ در معناى تاريخ نوشته گذشته اى است كه خود را در تاريخ نويس و تاريخ او باز مى سازد و تبيين مى كند.

انتشار کتاب تازه‌ای از دکتر سید جواد طباطبایی

تازه ‌ترین کتاب دکتر سید جواد طباطبایی با عنوان «نظریه‌ حکومت قانون در ایران» منتشر می‌شود. در بخشی از مقدمه‌ این کتاب آمده است: «این دفتر دومین بخش جلد دوم تأملی درباره ایران است كه بخش نخست آن پیشتر با عنوان فرعی مكتب تبریز و مبانی تجدد خواهی انتشار پیدا كرده بود. در این بخش نیز توجه ویژه‌ای به آشكار شدن نشانه‌های بحران در نظام خودكامه، تكوین نطفه آگاهی ملّی و تاریخ پدیدار شدن مفاهیم نوآیین و تحول آن‌ها داشته و كوشیده‌ام این وجه مهم از تاریخ معاصر ایران را كه با اصلاحات عباس میرزا در دارالسلطنه تبریز آغاز شده بود، دنبال كنم

هزار واژه

در این “گلچین“ (که هیچ نمی‌باید به معنای لفظی آن گرفته شود و گلی درمیان نبوده است) و مقالات تا پایان 2006 را دربر می‌گیرد آنها که تاب همین چند ساله را نیز نیاورده‌اند به کناری گذاشته شده‌اند. آنچه مانده است اشاره به رویدادهای روز بهانه‌ای برای پرداختن به گرفتاری‌های درازمدت سیاسی و فرهنگی ماست که بدبختانه کهنه نشدنی است ــ هنوز چنین است. چنانکه در جای دیگری نیز گفته‌ام ما کوتاه‌مدت و درازمدت نداریم.

تأملاتی در لیبرال دموكراسی ایران ـ (نگاهی به کتاب: صد سال کشاکش با تجدد)

داریوش همایون با تمامی بن بستهایی که عارض فرهنگ و سیاست ایران زمین شده و استحاله ای را بر این مرزوبوم تحمیل نموده است، ما را به آنها دعوت می کند و ناامیدی را در پای امیدواری واقع گرا و با درس آموزی از تجربیات و آموخته های گذشته مان، به مسلخ می برد. خواننده همراه با نویسنده با گذاراز مسائلی که در سیر تاریخی ایران و جهان اتفاق افتاده است، سخن پایانی را همدلانه می خواند که: «برای ما آینده ای هست که تاریخ را از ما شرمسار نخواهد کرد.»

از جهان دینی تا دنیای علمی/ فصلی از رساله: «آرامش دوستدار و هنر نیندیشیدن»

آرامش‌ دوستدار از جمله‌ مدرن‌اندیشان‌ ایرانی‌ است‌ كه‌ در سه‌ دهه‌ از فعالیت‌های‌ فكری‌ و فرهنگی‌ خود، مشكل‌ ایران‌ را موضوع‌ پروسه‌ی‌ اندیشگی‌اش‌ قرار داده‌ و آن‌ را به‌ جد و بر بنیان‌ فلسفه‌ای‌ واقع‌بینانه‌ و روشمند به‌ پرسش‌ گرفته‌ است‌؛ دوستدار در پروژه‌ی‌ خویش‌ از عوامل‌ عقب‌ماندگی‌ ایران‌ می‌پرسد و «امتناع‌ تفكر» را در «فرهنگ‌ ایرانی‌» با مؤلفه‌هایی‌ كه‌ از سابقه‌ی‌ تاریخی‌ در این‌ مرز و بوم‌ برخوردارند، به‌ چالش‌ فرامی‌خواند.

نشر تلاش منتشر می کند: «داریوش همایون و کشاکش با تجدد در ایران» به قلم آریا پارسی

محور اصلی نگارش این كتاب، معرفی و تحلیلی از شخصیت فرهنگی و سیاسی داریوش همایون است بر اساس تاریخ نگاری اندیشه و برآمده از زمینه های سیاسی و فرهنگی ایران معاصر؛ شخصیتی كه در داخل كشور هاله ای از كینه ورزی آن را فراگرفته و در خارج از كشور، دچار نوعی توطئه سكوت و بی تفاوتی غیر اخلاقی و عمدی است؛ با این حال در فرایند بازنگری كه تكانه های اولیه اش در میان نسل فعلی ایران نسبت به اشخاص و رویدادهای گذشته ایران زمین به منصه ظهور رسیده، بی تردید داریوش همایون و تأملی در اندیشه ها و ایده هایش یكی از اولویت های اصلی را از آن خود كرده است ....

روشنفکر، آپاراتچی سیاست نیست

دکارت می‌گفت: هستم، چون می‌اندیشم. در بحث ما، داستان این می‌شود: هستم، چون نمی‌اندیشم؛ نیستم، چون می‌اندیشم. نیستم، چون این نیروی قضاوت را دارم که بفهمم اگر در این زمان در این نقطه باشم، شریک جرم هستم. به نظر من دایره جرم در هر دوره‌ای و در هر جایی مشخص است.

«روشنفکری دینی» ترکیبی متضاد و بی معنا

مفاهیم‌ اندیشة‌ جدید در درون ‌نظام‌های‌ نظری‌ جدید تدوین‌ شده‌اند. نظام‌های‌ فكری ‌قدیم‌ و جدید مبانی‌ نظری‌ متفاوتی‌ دارند و نمی‌توان‌، به‌عنوان‌ مثال‌، بر پایة‌ حقوق‌ شرع‌ و مبانی‌ آن‌، حقوق‌ بشر تدوین‌ كرد. اندیشة‌ سنتی‌، به‌ گونه‌ای‌ كه‌ روشنفكری ‌دینی‌ از چهار دهه‌ پیش‌ فهمیده‌، یعنی‌ در صورت ‌ایدئولوژیك‌ آن‌ برای‌ كسب‌ قدرت‌، نمی‌تواند تفسیری ‌نوآیین‌ عرضه‌ كند، در حالی‌كه‌ به‌ نظر من‌، در جریان ‌جنبش‌ مشروطه‌خواهی‌، بویژه‌ در قلمرو حقوق‌، كوششی‌ اساسی‌ صورت‌ گرفت‌. «متن ناقصی از این مصاحبه دو سال پیش در همشهری انتشار پیدا کرده بود. اینک متن کامل آن به دست ما رسیده است که منتشر می کنیم.»

کارم نسخه پیچیدن نیست

به نظر من نکته اصلی آن است که ما جایگاه عقل را در مسائل خودمان روشن کنیم و امورات خود را بنابر ضابطه عقل بتوانیم بسنجیم. معیار عقلی، این تفاوت را با معیار شرعی دارد که پاسخ نهایی را از پیش مشخص و تعریف شده نمی‌داند. بنابراین من به طور مبنایی بر این معیار عقلانی تکیه دارم، چون بر مبنای شرع، همه پاسخ‌ها از پیش روشن است و جایی برای بحث کردن وجود ندارد. بر اساس یک معیار عقلانی است که می‌توان طرح پرسش کرد و به تحقیق پرداخت؛ همانطور که دانشمندان قرن چهارم ما هم چنین کردند. مطابق با همین معیار عقلانی است که ما باید سنت‌مان را بشناسیم.

مدرنیته، روشنفکران و خرد نقاد (3) ـ انقلاب اسلامی ـ به روایت آقای داریوش همایون

این نوشته، نه نقد است و نه بازخوانی، که نقد و بازخوانی راه و رسم دیگری دارد؛ بررسی تأملات آقای داریوش همایون ـ درحوزه اندیشه سیاسی و تاریخ معاصر ـ هم نیست؛ که آن مجالی درخور و درنگی همه سویه را می‌طلبد. این نوشته بر آن است، تا بر بستر ملاحظات آقای همایون، در کتاب «دیروز و فردا»، یکی از مصادیق اعتقاد عملی به «اندیشه انتقادی» و «خرد نقاد» را پیش‌رو قراردهد.

یـــــک انقــــــــــلاب نــــا لازم

در بیست و هشتمین سالگرد انقلاب اسلامی، میهنمان در بحرانی ترین و خطیرین موقعیت خود بسر می برد. در چنین وضعیتی بار دیگر مسئله علل و عوامل وقوع این انقلاب موضوع بحث و بررسی ها قرار گرفته است، پرسشهای اساسی که چرا چنین انقلابی در ایرانی صورت گرفت، آیا رابطه میان ارزشها و مطالبات انقلابیون و صورت تحقق یافته آنها در سیاستهای حکومت انقلابی ـ اسلامی را می توان نادیده گرفت، یا اگر این انقلاب به وقوع نمی پیوست روزگار میهن و ملت مان چگونه بود، آیا اساساً این انقلاب لازم بود؟ در 25 سال پیش (خرداد 1360) یکی از نخستین و جامع ترین تحلیل ها در باره علل و عواملی که به وقوع این انقلاب یاری رساند با عنوان «یک انقلاب نالازم» به قلم داریوش همایون منتشر شد که بعدها در کتاب وی «دیروز و فردا ـ سه گفتار در باره ایران انقلابی» تجدید چاپ گردید.

سفرنامة خوزستان

سفرنامه خوزستان، در ١٣٠٣/١٩٢٤ نوشته شده است و یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ صد سال گذشته ایران را گام به گام دنبال می‌کند. سفرنامه مازندران، در ١٣٠٥/١٩٢٦ یک سال پس از پادشاهی رضا شاه نوشته شده است. آن دو سفرنامه در همان زمانها انتشار محدودی یافت و نایاب بود، تا در اواخر پادشاهی محمد رضا شاه به مناسبت "آئین ملی بزرگداشت پادشاهی پهلوی" (١٣٥٤/١٩٧٥) از سوی مرکز پژوهش و نشر فرهنگ سیاسی دوران پهلوی بار دیگر منتشر شدند و در سال 1383 توسط "نشر تلاش" در خارج کشور تجدید چاپ گردید. از آنجائیکه در فاصله بسیار کوتاهی این اثر نایاب گردید، نشر تلاش در پاسخگویی به علاقمندی تعداد بسیاری از هموطنان اقدام به درج متن کامل این دو اثر در سامانه تلاش می نماید.

سفرنامه مازندران

همه چیز را می ‌شود اصلاح كرد. هر زمینی را می ‌شود اصلاح نمود. هركارخانه ‌ای را می ‌توان ایجاد كرد. هر مؤسسه‌ ای را می ‌توان بكار انداخت. اما چه باید كرد با این اخلاق و فسادی كه در اعماق قلب مردم ریشه دوانیده، و نسلاً بعد نسل برای آنها طبیعت ثانوی شده است؟ سالیان دراز و سنوات متمادی است كه روی نعش این مملكت تاخت و تاز كرده ‌اند. تمام سلول ‌های حیاتی آنرا غبار كرده، به ‌هوا پراكنده ‌اند و حالا، من گرفتار آن ذراتی هستم كه اگر بتوانم، باید آنها را از هوا گرفته و به تركیب مجدد آنها بذل توجه نمایم. اینهاست آن افكاری كه تمام ایام تنهائی مرا به ‌خود مشغول، و یك ‌ساعت از ساعات خواب مرا هم اشغال كرده است..... هیچ چیز در این مملكت درست نیست. همه چیز باید درست شود. قرنها این مملكت را چه از حیث عادات و رسوم، و چه از لحاظ معنویات و مادیات خراب كرده ‌اند. من مسئولیت یك اصلاح مهمی را، برروی یك تل خرابه و ویرانه برعهده گرفته ‌ام. این كار شوخی نیست و سرمن در حین تنهائی، گاهی در اثر فشار فكر در حال تركیدن است.

تصادم فرهنگها

جامعه در حد كمال از محالات است. اما برخى نظمهاى اجتماعى بهتر از نظمهاى دیگرند. جامعه غربى ما دموكراسى را برگزیده است چون نظامى اجتماعى است كه با سخن و در پاره اى از مواقع ـ ولو بندرت ـ به وسیله دلایل عقلى، به وسیله انتقاد عقلى به معناى انتقاد عینى، به وسیله ملاحظات انتقادى غیرشخصى نوعاً مانند آنچه در علوم بویژه در علوم طبیعى از روزگار یونانیان به كار مى رود، مى توان آن را تغییر داد. از این رو، من خویشتن را پشتیبان تمدن غربى، پشتیبان علم، پشتیبان دموكراسى اعلام مى كنم.

درآمدى بر آمریكا ستیزى اروپائیان

در شماره پیش مجله بخارا شرحى در احوال و آثار ژان ـ فرانسوا رفوفل (2006 ـ 1924) فیلسوف و مورخ و نویسنده نامدار فرانسوى و ترجمه یكى از نوشته هاى او، هر دو به این قلم، منتشر شد. چون مدیر مجله اطلاع داد كه بسیارى از خوانندگان پس از خواندن آن مطالب خواهان مطالعه آثار بیشترى از او شده اند، و متأسفانه هنوز نوشته هاى رفوفل به فارسى درنیامده اند، اكنون ترجمه بخشى از مقدمه یكى از معروفترین كتابهاى وى، وسواس آمریكاستیزى، در اینجا به نظر مى رسد. امید است كه اندیشه هاى او در این دوره از تاریخ میهن ما، خوانندگان را سودمند افتد.

رضا شاه در سفرنامه‌هایش

اکنون چندگاهی است که تاریخ، به معنی تاریخنگارانی روشن بین و توده مردمی تجربه آموخته، بر رضا شاه پیوسته مهربان‌تر می‌شود. دستاوردهای او دربرابر تاریخسازان دیگر هر روز برجسته‌تر می‌نماید. سده بیستم ایران را بیست ساله رضا شاه ساخت نه دو سه ساله ملی کردن نفت مصدق یا بیست و پنج ساله انقلاب و حکومت اسلامی خمینی؛ و آنچه از ایران در سده بیست و یکم برخواهد آمد بر پایه دستاوردهای رضا شاه، با الهامی از قهرمانی مصدق و در واکنشی به ارتجاع خونین خمینی خواهد بود.

نگاهی جنسیتی به سفرنامه میرزا صالح شیرازی قاصد حضرت عزرائیل در خانه خوانین

زنان ایران از نوع انسان مجزا شده و جزو بهایم و وحوش هستند و از صبح تا شام ناامیدانه در یک مجلس زندگى مى کنند. این جماعت یا از دور تماشا مى کنند یا در روزنامه ها مى خوانند که زنهاى حقوق طلب در اروپا چه قسم از خود دفاع کرده و حقوق خود را با چه جدیتى مى طلبند. حق انتخاب مى خواهند. حق راى مجلس مى خواهند. دخالت در امور سیاسى و مملکتى مى خواهند و به همین قسم موفق شده اند. چه خوب بود سفرى به مغرب پیش مى آمد و به آن زنان حقوق طلب مى گفتم: وقتى شما غرق سعادت و شرافت از حقوق خود دفاع مى کنید و فاتحانه به مقصود موفق شده اید، نظرى هم به گوشه ایران بیافکنید و ببینید در خانه هایى که دیوارهایش از سه تا پنج ذرع ارتفاع دارد مخلوقاتى سرو دست شکسته، بعضى با رنگهاى زرد و پریده، برخى گرسنه، برخى برهنه، قسمتى در تمام شبانه روز منتظر و گریه کننده ... در زنجیر اسارت بسر آرند. آیا اینها هم زن هستند؟

بازگشت به تجربه مشروطیت

جواد طباطبایی را به صراحت می شناسیم . معمولا مقدمه کتاب های او بحث بر انگیز تر از اصل کتاب هاست ، شاید به این خاطر که در همین مقدمه ها به نقد تند و تیز دیگران با ذکر نام می پردازد ، کاری که در میان اندیشمندان و روشنفکران ایرانی مرسوم نیست . او در این گفت و گو نیز هر جا که بحث به دیگران می کشید ، به صراحت نظرش را می گفت و از دیگران نیز انتظار داشت که با ذکر نام به نقدش بپردازند نه با گوشه و کنایه. همانطور كه خودتان هم در كتاب «مكتب تبریز» اشاره ...

زمانی برای یادآوری، زمانی برای بازنگری

فاجعه شهریور 1367 رویدادی بود با پیشینه دراز در تاریخ سیاسی ایران و شرکت دست درکاران از هر طیف و مسلم گرفته شدن از سوی هیئت سیاسی