اودیسه مدرنیته در سیر تاریخی اش، از پست و بلندی های زیادی گذشته است و اکنون در گستره سیاره، تأمین کننده حقوق ذاتی و طبیعی انسانها و توابع و الزامات آن در میثاق بین المللی حقوق بشر مأمن یافته است؛ ماده 18 این اعلامیه جهانی به صراحت تأکید دارد: «هر شخصی حق دارد از آزادی اندیشه، وجدان و دین بهره مند شود: این حق مستلزم آزادی تغییر دین یا اعتقاد و همچنین آزادی اظهار دین یا اعتقاد، در قالب آموزش دینی، عبادت ها و اجرای آیین ها و مراسم دینی به تنهایی یا به صورت جمعی، به طور خصوصی یا عمومی است.» در جهان معاصر، دستیابی انسانها به حقوق ذاتی خویش، فراتر از حیطه های سیاسی رفته و در اولویت زیستی و فرهنگی آنان قرار گرفته است؛ ضرورت پای بندی و التزام به این بیانیه به حدی است که سنتگرایان نیز ناچار از به کار گیری مفاهیم و زبان آن بوده و اگرچه جسارت بیان پایان سنت و حوزه های تلکیف مداری را ندارند، اما در عمل از آن سخن گفته و ساختارهای پیشین زیستی را مرحله به مرحله به بوته تاریخ می سپارند.
سیطره اعلامیه جهانی حقوق بشر در انسانی شدن زندگی آدمیان به حدی است که در ایران نیز مجبور به دستاویزی به آن بوده و لایه هایی از دیر رسیدگان به معیادگاه تاریخ، برای دستیابی به چهره ای انسانی، از مفاد و واژگان آن استفاده می کنند؛ حسینعلی منتظری در آخرین فتوای دینی خویش، از حقوق شهروندی برای پیروان آئین بهائیت نوشته و آنان را در اعتقادات خود، آزاد و دارای اختیار دانسته است؛ انتشار این فتوانامه از چندین جهت قابل تأمل است: بیش از هر موردی، نشان سیطره جهانی آموزه های مدرنیته و مدنیت جدید را در خود جای داده است، به این معنی که مدرنیته نه زینت و اطوار ظاهری از سوی قشری، بلکه ضرورت زندگی در دنیای امروز است و این مساله را حتی سنتی ترین لایه های پایگان دینی که تا چندی پیش، تبیین ولایت فقیه را بر عهده داشتند و در زمان مبارزات، مخالفان عقیدتی خود را در زندانها نجس می دانستند، پذیرفته و ناچار از اقرار به حقانیت آن در زندگی عمومی و خصوصی هستند؛ منتظری با صدور فتوایش، راه را برای رسمیت یافتن آزادی وجدان در جامعه ایرانی هموار کرده و بی تردید این فتوا با همه سختی های که سر راه پیروان آئین های دیگر قرار گرفته، تکانه های اولیه را بر اذهان و افکار و کنشهای دیندارانی که آلوده تر به تعصبات اعتقادی نشده اند، وارد خواهد ساخت و آنان را در برابر واقعیتی غیر قابل انکاری به تغییر موضع وادار خواهد ساخت. فتوانامه منتظری از طرفی مهر بطلان بر جریان خوانده شده به روشنفکری دینی می کشد که خود را با بحث های نالازم ازلی بودن وحی و توصیه بر قناعت غزالی وار در برابر تکنیک مدرن، مشغول داشته اند و مخاطبان خود را در خمود فکری و جمود فر هنگی می پسندند. بی تردید تا رسیدن به استقرار حقوقی در شأن انسانی در کشوری که هر اندیشه و عقیده و ابراز نظری را با حربه های تکفیر و اختراع مفاهیمی چون: دگراندیش، فرق ضاله، غرب زده و... محکوم و خفه می کند، راهی قابل تأمل مانده است؛ اما واقعیات بسی پیشروتر از ذهنیاتی است که در چنبره سنت و ارتجاع مانده و سرزمینی را در ابعاد فرهنگی و اعتقادی آن به اشغال درآورده است. تاریخ دویست ساله رویارویی ایران زمین با تجدد و مؤلفه های فکری و اعتقادی آن، حکایتی واقعی از عقب نشینی سنت پرستان و دکاندارانی است که با حربه های شرعی خویش، فقط چند صباحی بر فرایند رشد و پیشرفت جامعه فرمان توقف داده اند و در نهایت عرض خود برده اند و زحمت اذهان بیش. امید آنکه اینگونه عقب نشینی ها در بازیهای سیاسی فرو نرفته و قدم به قدم شاهد اتمام دوران گذار جامعه از شرایط پیشین به وضعیتی انسانی و لایق ایرانیان باشیم.
پذیرش حقانیت آموزه های مدنیت جدید از سوی حسنعلی منتظری که از مدعیان رهبری مذهبی بشمار می رود، بر حقانیت ایده هایی تأکید دارد که با بخشی از آنها در مکاتبات اومبرتو اکو با کاردینال مارتینی، پیش از این در تأملات مربوط به «ایمان یا بی ایمانی؟» آشنایم و خط بطلانی است بر دوگانگی اختراعی وجود قرن بیست و یکم در معنویت یا انهدام آن که روزگاری طولانی مدرن ستیزان وطنی از آن سخن می گفتند؛ امروزه با اطمینان می توان گفت که تمدن بشریت و سیر تاریخی فرهنگ انسانی ادامه خواهد داشت و در قرن بیستم با چهره ای انسانی، فراغ از معنویت های سنتی و متافیزیک گرا، با تقویت و غنی سازی انسانگرای اش معنویتی در خدمت انسانیت و با محوریت جنسیت رها از آموزه های قراردادی و در ارج گذاری بر جسمیت انسانها به ارمغان خواهد آورد. اینان دیر رسیدگان به معیادگاه تاریخ اند و مدرنیته واقعیت زندگی انسان صاحب حقوق در دنیای امروز.
| 
