به یاد فریدون آدمیت

دریافت خبر درگذشت فریدون آدمیت تاریخنگار برجسته جنش مشروطیت موجب تأسف و تألم عمیق دست درکاران مجموعه فرهنگی ـ سیاسی تلاش گردید. ما همدردی خود را با تمامی هم میهنانمان که جایگاه فریدون آدمیت را در حوزه اندیشه و تاریخنگاری مدرن ایران ارج می گذارند، اعلام می نمائیم و به پاس خدماتش بار دیگر مجموعه ای از سخنان چهره هائی از جامعه فکری، فرهنگی و پژوهشی مان در باره مقام آدمیت که در مجله تلاش 26 ویژه صدمین سالگرد مشروطیت ـ شماره ای که به آدمیت تقدیم شده بود ـ را در اختیار علاقمندان قرار می دهیم.

تقدیم به فریدون آدمیت نخستین تاریخ نگار مدرن جنبش مشروطیت

دکتر فریدون آدمیت به روایت دیگران:


چارلز وبستر استیونسن پرفسور در تاریخ روابط بین‌الملل ـ 1949:

«آقای آدمیت در تحقیق تاریخ روابط دیپلماسی ایران در دوره‌ی اوایل سده‌ی نوزدهم، علاوه بر پشتکار و مهارت فنی، نمودار بصیرت و تفکر تاریخی استثنائی است.»


محمود کتیرایی ـ 1348:

«در چهل سال اخیر، محمود محمود، احمد کسروی و فریدون آدمیت از کسانی هستند که پژوهش‌های اصیل تاریخی کرده و در سیر تاریخ‌نویسی، به معنای دقیق کلمه، تأثیر بخشیده‌اند. محمود بنیانگذار تحقیق در تاریخ سیاسی ایران است. کسروی آثاری بی‌مانند چون شهریاران گمنام و چند کتاب دیگر را نوشته است و آقای آدمیت مطالعه‌ی تاریخ دیپلماسی را بر پایه اسناد و مدارک رسمی چاپ نشده آغاز نهاده و پیشرو تحقیق در تاریخ اندیشه‌های نو در ایران است. آثار این سه تن از دیدگاه اصالت در فن تاریخ‌نویسی، در میان تاریخ‌نویسان زمان ما ممتاز است.»


فرشته نورائی مورخ و محقق ـ 1352:

«در آثار آدمیت به درجات مختلف تاریخ با دانش سیاسی به هم آمیخته است، یعنی تاریخ را در رابطه با علوم اجتماعی بررسی می‌کند و فلسفه‌ی سیاسی را بر پایه‌ی تاریخ بنا می‌نهد.»


سیمین فصیحی تاریخنگار و محقق ـ 1372:

«آدمیت یکی از معدود کسانی است که در عرصه تاریخنگاری معاصر هم دارای سبک و اسلوب نیرومند و هم بینش تاریخی خاصی است. وی با یافتن منابع بنیادی و اصلی تاریخ فکر و تأکید بر بنیادگذاران فکری نهضت مشروطه، توانسته است تک‌نگاریهای تفسیری باارزشی را تألیف کند. آثار او درباره‌ی میرزا آقاخان کرمانی، فتحعلی آخوندزاده و طالبوف تبریزی از بهترین نمونه‌های تاریخنگاری نوین به شمار می‌آیند.»


پرفسور بگلی ـ 1376:

«فریدون آدمیت، حقوقدان و دانشمند ایرانی، با انتشار کتابهایی تحت عناوین «جزایر بحرین»، «امیر کبیر و ایران» و «فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت ایران» نامدار شد. و آن آثار با نگارش رسالات تک موضوعی درباره‌ی مصلحان فکری مانند فتحعلی آخوندزاده، سپهسالار، میرزا آقاخان کرمانی و عبدالرحیم طالبوف ادامه یافت. تحقیقات جدیدتر آقای آدمیت عبارتند از: «فکر دموکراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران» و «ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران». همچنانکه از عنوان کتاب اخیر پیداست، ایدئولوژی نهضت مشروطیت تحقیقی است پیرامون افکار و اندیشه‌های مشروطه‌خواهی، نه حوادث و وقایع مزبور؛ با این همه در خلال بررسی مذکور هم نکات جدیدی در مورد بسیاری از حوادث مشروطه ارائه شده و هم ارزیابی‌هایی در مورد آن اقامه گشته که تا امروز نیز مورد قبول هستند.»


هما ناطق 1376

امروز چه در ایران و چه بیرون از ایران، نام آدمیت سرلوحة همه نوشته هائی است که در بارة تاریخ فکر و حرکت مشروطه خواهی منتشر شده اند. و هر کس در این رشته ها قلم به دست گیرد، نمی تواند مدیون آثار او نباشد.


کریستف بالایی ـ 1376:

«فریدون آدمیت در مقام مورخ، اهمیت بنیادین اندیشه، درخشش آن و جایگاه مؤثرش را در تحولات منجر به جامعه‌ی نوین ایرانی بررسی و منعکس کرده است. تاریخ اندیشه سرآغازی بنیادین در درک تجزیه و بازسازی افکار است. در اینجا آدمیت با متونی اصولی، دستمایه‌ی لازم را برای کشف راز دگرگونی زیباشناختی را از دیدگاه اجتماعی و سیاسی در اختیار جستجوگر قرار می‌دهد یعنی هر آنچه را که موجب نیل جامعه ایرانی به سمت تجدد می‌شود می‌نمایاند.»


زامیاد رمضانی ـ 1376:

«اگر از روشن‌اندیشی بتوان در ایران سخن گفت، روشن‌اندیشی در ایران مرهون نوشته‌ها و پژوهش‌های فریدون آدمیت است. او از معتقدان اصالت عقل است و از آموزگار هم‌وطن خود محمود محمود بسیار آموخته است.»


شهین سراج ـ 1997:

«ارزش پژوهش‌های فریدون آدمیت در راه شناساندن تاریخ تفکر در چند دوره اخیر بر کسی پوشیده نیست. یکی از جنبه‌های درخور ستایش پژوهش‌های او کوشش همه جانبه‌اش می‌باشد در راه شناسایی و ارائه نحوه برخورد تفکر ایرانی با نحله‌های جدید فکر و اندیشه. آدمیت در کندوکاو عمیق و زیرکانه‌ی خود هر کجا فروغ تأثیری از فکرئی دیگر و نوین بر اندیشه و ذوق ایرانی یافته آن را با قید سرچشمه‌ی اصلی یادآور می‌شود. این ویژگی کار او برای پوینده‌ای که در راه مطالعات تطبیقی فرهنگها و تاریخ عقاید قدم برمی‌دارد بس ارزنده و راهگشاست.»


علی اصغر حقدار 1382

هیچ پژوهشگر و اندیشمندی در شناخت جنبش مشروطیت و شرایط اجتماعی و فرهنگی ایران در سرآغاز آشنائی با دنیای مدرن، بی نیاز از آثار و تألیفات فریدون آدمیت نیست؛ پرسش فلسفی از چیستی مشروطه و کاوش تاریخی از اندیشه ها و افکار مدرن های کلاسیک ایرانی، دو محور اصلی در تحقیقات آدمیت است که با پیروی از اصول تاریخ نگاری علمی و مدرن، شرایط مواجهه ای اولیة ایران زمین را با مدرنیته، در متون تحقیقی و عالمانه به ثبت رسانده است.


دکتر جواد طباطبائی 1385

اگر از پژوهش های فریدون آدمیت بگذریم، هنوز در بارة اندیشة سیاسی این دوره [دوران جدید تاریخ ایران] با اسلوب و روش های جدید تحقیق مهمی صورت نگرفته است. تا زمانی که فریدون آدمیت با انتشار واپسین جلد پژوهش های خود به مجموعة تحقیقات خود پایان داد، هنوز هیچ تحقیق مهمی در بارة این دوره صورت نگرفته بود. نخست، فریدون آدمیت بسیاری از رساله های خطی یا چاپی نایاب و اسناد و مدارک این دوره را مورد بررسی قرار داد و با پژوهش های خود دریافتی نو از دگرگونی های اندیشة سیاسی این دوره عرضه کرد.


نیلوفر بیضائی ـ 1385:

« ما از طریق آدمیت با بسیاری از پیشگامان فكری مشروطیت آشنا شدیم. هر كس بخواهد در مورد مشروطیت و سیر اندیشه و تاریخ این دوران بنویسد و بداند، آثار آدمیت را بعنوان بخشی از مهمترین و معتبرترین منابع مورد استفاده قرار می‌دهد. امروز هستند تاریخ‌نگارانی كه زوایایی جدید را كه شاید از نظر آدمیت دور مانده گشوده‌اند و نقدهایی بر برخی زوایای نگاه و تفسیر او از وقایع تاریخی نوشته‌اند، اما همگی بر اهمیت كاری كه آدمیت انجام داد واقفند.»


داریوش همایون ـ 1385:

دوتوکویل جنبش مشروطه ایران؟

به جنبش مشروطه، شامل مرحله انقلابی، همه گونه نگریسته‌اند. خود رهبران جنبش نیز، عموما، در باره معانی و ابعاد آن نه همرای بودند و نه تصور درستی داشتند. آن جنبش و انقلاب مانند هر فرایند تاریخی دیگر، نگرندگان و تحلیل‌گران خود را لازم می‌داشت تا به درستی شناخته شود. در رویداد تاریخی نیز مانند اثر هنری، منتقد، به معنی چشم بیننده و ذهن تحلیلگر، نقشی سازنده حتا آفریننده دارد. دمکراسی آمریکائی در مراحل آغازین خود منتظر آلکسی دو توکویل فرانسوی بود تا برخود امریکائیان نیز آشکار شود؛ و آن آگاهی طبعا به نیرومند شدن و تحقق یافتن دمکراسی ویژه‌ای که در زمین دست نخورده قاره نو سر بر می‌زد کمک کرد.

فریدون آدمیت جنبش مشروطه را از اینکه در تصویر سردر مجلس و توپ و ستار خان ــ که جامعه سیاسی و روشنفکری ایران را در هشتاد ساله گذشته برداشته بود ــ فروکاسته شود بدرآورد؛ و چشمان ما را بر پیام اصلی و دورانساز آزادی و ترقی، بر تجددی که همه معنای مشروطه‌خواهی بود، گشود. او تاریخ مشروطیت را در پهنه اندیشه و بحث سیاسی بررسی کرد که زمینه اصلی آن جنبش بود. سردر مجلس و توپ و ستارخان جای مهم خود را از دست ندادند ولی پس از خواندن آدمیت دیگر نمی‌شد جنبش مشروطه را در کلیت آن، یعنی نوسازندگی سرتاسری جامعه ایرانی، شامل فرهنگ و سیاست، و ورود به جهان امروزین، ندید. اما کوشش او نیز مانند خود پیام جنبش مشروطه در غوغای کشاکش‌های سیاسی گم شد و منتطر نسل تازه‌ای از پژوهشگران ماند که فارغ از سیاستبازی‌ها دارند مشروطیت را در جای شایسته‌اش به عنوان سرآغاز "عصر جدید" ایران می‌گذارند. آدمیت را نمی‌توان دوتوکویل مشروطیت ایران نامید ولی اگر اصراری در این باشد، نزدیک‌تر از او کسی را نداریم.